Trồng dược liệu dưới tán rừng là mô hình dùng phần đất dưới những tán cây đã có để trồng các loài cây thuốc ưa bóng, nhờ đó hộ có thêm nguồn thu trong lúc rừng vẫn được giữ. Ở miền núi phía Bắc, kiểu làm này hợp với những hộ đã được giao hoặc nhận khoán rừng, có sức lao động trong nhà và chấp nhận chờ hai đến ba năm mới có lứa thu đầu tiên.
Mô hình không hợp với người cần tiền nhanh, người không ở gần rừng để trông, hay người định phát quang tán rừng cho cây thuốc lên nhanh. Bài này đi qua bốn việc phải làm rõ trước khi đặt cây đầu tiên: rừng đó là rừng gì và mình được làm đến đâu, cây nào hợp độ cao và độ che bóng, vốn và công bỏ ra trong mấy năm đầu, và những rủi ro mà người trồng trước thường chỉ nhận ra khi đã muộn.
Mô hình này thực chất là gì và vì sao hợp vùng núi
Cây dược liệu dưới tán là những loài vốn sống tự nhiên ở tầng thấp của rừng ẩm: chúng cần ánh sáng tán xạ, đất nhiều mùn, độ ẩm cao và nhiệt độ ít dao động. Đặt chúng ra đồi trọc thì cháy lá; đặt dưới tán rừng thì cây lớn chậm nhưng khoẻ. Đó là lý do mô hình này sinh ra ở vùng núi chứ không phải ở đồng bằng: thứ quý nhất của nó là chính cái tán rừng mà người miền xuôi không có.
Về kinh tế, mô hình làm được ba việc cùng lúc. Một là tạo nguồn thu trên diện tích rừng vốn chỉ chờ đến kỳ khai thác gỗ hoặc chỉ hưởng tiền khoán bảo vệ. Hai là kéo người dân vào rừng thường xuyên hơn, nên rừng được trông kỹ hơn. Ba là dùng lao động nông nhàn: việc làm cỏ, tỉa, thu hái rải theo mùa, không dồn vào một đợt như cấy lúa.
Mặt trái cần nói ngay: cây thuốc dưới tán lớn chậm, năng suất trên mỗi mét vuông thấp hơn trồng thâm canh ngoài trời, và giá bán phụ thuộc rất nhiều vào người thu mua. Mô hình này là một nguồn thu bổ sung chắc tay nếu làm đúng, không phải con đường đổi đời trong vài vụ. Ai bước vào với kỳ vọng ấy thường bỏ dở ở năm thứ hai, khi chi phí đã bỏ ra mà cây chưa cho gì.
Rừng nào được trồng, và những câu phải hỏi trước khi xuống cuốc
Luật Lâm nghiệp năm 2017 và các văn bản hướng dẫn cho phép trồng cây dược liệu dưới tán ở một số loại rừng, với điều kiện không làm suy giảm diện tích và chất lượng rừng. Mức được phép khác nhau theo loại rừng và có thể đã được sửa đổi, nên ở đây chỉ nêu những câu hỏi nguyên lý mà hộ phải có câu trả lời rõ ràng:
- Rừng thuộc loại nào? Rừng sản xuất, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng có mức hạn chế rất khác nhau. Rừng đặc dụng thường chỉ được làm trong phạm vi và theo phương án rất chặt; rừng sản xuất thoáng hơn.
- Ai đang có quyền với khu rừng đó? Hộ được giao đất rừng có giấy tờ, hộ nhận khoán bảo vệ của một ban quản lý hay công ty lâm nghiệp, hay chỉ là rừng cộng đồng thôn bản quản lý chung. Mỗi trường hợp, người được quyết định trồng gì là người khác nhau.
- Có cần phương án hay đăng ký với ai không? Với rừng nhận khoán hoặc rừng cộng đồng, gần như luôn phải có sự đồng ý của bên giao khoán hoặc của cộng đồng. Hỏi ở uỷ ban xã và cán bộ kiểm lâm phụ trách địa bàn trước, đừng hỏi sau.
- Được phát dọn đến mức nào? Thường chỉ được dọn thực bì, dây leo và cây bụi ở tầng dưới; chặt cây gỗ để lấy sáng là việc khác hẳn và có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng.
- Cây trồng thuộc về ai khi hết hạn khoán? Câu này hay bị bỏ qua nhất. Cây thuốc nhiều năm tuổi có thể còn đang cho thu khi hợp đồng khoán kết thúc.
Vì mỗi khu rừng có hồ sơ riêng và quy định có thể đã thay đổi, bạn nên tra văn bản hiện hành và hỏi trực tiếp cơ quan quản lý. Khi có tranh chấp về quyền với đất rừng, hợp đồng khoán hay chia hoa lợi giữa các hộ, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký hoặc bỏ vốn.
Chọn cây theo độ cao, độ che bóng và thời gian chờ
Không có cây nào hợp mọi khu rừng. Bảng dưới xếp một số nhóm cây dược liệu hay được nhắc tới ở vùng núi phía Bắc theo điều kiện chúng ưa. Đây là định hướng chung để bạn đi hỏi tiếp cán bộ khuyến nông và người trồng trước ở chính địa phương, không phải công thức.
| Nhóm cây | Điều kiện thường hợp | Thời gian tới lứa thu đầu | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sa nhân, thảo quả (cây họ gừng lấy quả) | Rừng ẩm, ven khe suối, che bóng khá dày; thảo quả ưa vùng cao và mát hơn | Thường từ năm thứ hai, thứ ba | Quả phải sấy đúng cách, sấy bằng củi dễ ám khói, mất giá |
| Ba kích, giảo cổ lam, các loài dây leo hoặc cây thân thảo | Che bóng vừa, đất tơi, thoát nước tốt | Hai đến bốn năm tuỳ loài | Đầu ra phụ thuộc vài cơ sở chế biến, cần hỏi trước |
| Các loài sâm, tam thất | Vùng rất cao, mát quanh năm, che bóng dày và đều | Nhiều năm, có loài trên năm năm | Vốn giống lớn, rủi ro mất trộm cao, bệnh thối củ |
| Cây thân thảo ngắn ngày ưa bóng nhẹ | Tán thưa, ven bìa rừng | Trong năm đầu hoặc năm thứ hai | Giá biến động mạnh theo từng đợt mua gom |
Cách chọn an toàn là bắt đầu từ cây mà người trong vùng đã trồng và đã bán được ít nhất vài vụ, rồi mới thử loài mới trên diện tích nhỏ. Một loài cây thuốc có giá cao trên mạng chưa chắc có người mua ở gần bạn, và cây không có người mua tại chỗ thì phải chở đi xa, chi phí ăn hết phần chênh lệch.
Tính thử vốn và thu cho một héc-ta, bằng số giả định
Ví dụ giả định dưới đây dùng một cây họ gừng lấy quả, trồng trên 1 ha rừng sản xuất đã có tán, khoảng cách 2,5 m × 2,5 m nên mỗi khóm chiếm 6,25 m², tức 10.000 ÷ 6,25 = 1.600 khóm. Mọi đơn giá đều là giả định để minh hoạ cách tính; bạn phải thay bằng giá giống, giá công và giá thu mua đang có ở địa phương.
| Khoản | Năm 1 | Năm 2 | Năm 3 | Năm 4 |
|---|---|---|---|---|
| Giống (1.600 khóm × 8.000 đồng) | 12,8 triệu | — | — | — |
| Công phát dọn, đào hố, trồng (60 công × 250.000 đồng) | 15 triệu | — | — | — |
| Phân hữu cơ, dụng cụ, vật tư nhỏ | 5 triệu | — | — | — |
| Chăm sóc hằng năm (công làm cỏ, tỉa, vật tư) | — | 7 triệu | 7 triệu | 7 triệu |
| Sản lượng quả khô giả định | 0 | 0 | 150 kg | 250 kg |
| Doanh thu (giá giả định 200.000 đồng/kg) | 0 | 0 | 30 triệu | 50 triệu |
| Công thu hái và sấy | — | — | 8 triệu | 10 triệu |
| Dòng tiền ròng của năm | −32,8 triệu | −7 triệu | +15 triệu | +33 triệu |
| Cộng dồn | −32,8 triệu | −39,8 triệu | −24,8 triệu | +8,2 triệu |
Theo ví dụ này, hộ hoà vốn trong năm thứ tư. Giờ thử đổi một con số: nếu giá thu mua rơi còn 100.000 đồng/kg, doanh thu năm ba chỉ còn 15 triệu, trừ 8 triệu công thu hái và 7 triệu chăm sóc thì dòng tiền năm ba bằng 0; năm bốn còn 25 − 10 − 7 = 8 triệu. Cộng dồn sau bốn năm là −39,8 + 0 + 8 = −31,8 triệu, tức vẫn âm sâu. Một phép đổi giá như vậy cho thấy vì sao không nên vay toàn bộ số vốn cho mô hình chờ lâu này.
Các bước làm, từ khảo sát đến lứa thu đầu
Nếu đã rõ quyền với khu rừng và chọn được cây, trình tự làm thường như sau:
- Đi rừng cùng cán bộ khuyến nông hoặc người trồng lâu năm, đánh dấu những khoảnh có độ che bóng đều, đất nhiều mùn, không đọng nước, gần nguồn nước để tưới bổ sung mùa khô.
- Làm thử trên khoảng một phần mười diện tích dự định trong năm đầu. Ghi lại tỉ lệ cây sống, tốc độ ra lá, những chỗ cây kém để rút kinh nghiệm.
- Mua giống ở nơi có nguồn gốc rõ ràng, có thể quay lại đối chiếu; tránh mua giống trôi nổi theo người đi rao, nhất là giống được quảng cáo là cho thu sớm bất thường.
- Phát dọn thực bì theo băng, giữ nguyên cây gỗ, trồng theo đường đồng mức để giữ đất trên sườn dốc; không đốt dọn vì dễ cháy lan.
- Chăm sóc hai đến ba lần mỗi năm: làm cỏ quanh gốc, tỉa bớt chỗ quá dày, bù cây chết. Ghi sổ công và chi phí từng lần.
- Chuẩn bị chỗ sơ chế trước mùa thu đầu tiên: lò sấy hoặc giàn phơi có mái, tránh ám khói và mốc, vì chất lượng sơ chế quyết định một phần lớn giá bán.
- Trước khi thu, hỏi giá ở ít nhất hai đến ba nơi mua, giữ lại mẫu và ghi khối lượng từng đợt bán để năm sau so sánh.
Những rủi ro hay gặp và cách giảm
Giá theo đợt mua gom. Nhiều loại dược liệu có những năm được thu mua ồ ạt rồi đột ngột im ắng. Hộ trồng theo lời rủ của người mua gom dễ rơi vào cảnh thu hoạch đúng lúc không ai hỏi. Cách giảm là trồng xen hai loài có đầu ra khác nhau và không mở rộng diện tích trước khi đã bán được vài vụ.
Mất trộm. Cây quý trong rừng, xa nhà, rất dễ bị đào trộm, nhất là các loài lấy củ. Nhiều hộ chọn khoảnh gần nhà, làm theo nhóm vài hộ để chia ca trông, hoặc chọn loài giá vừa phải để bớt bị nhòm ngó.
Thời tiết cực đoan. Rét đậm, sương muối ở vùng cao, mưa lớn gây sạt lở trên sườn dốc, hay hạn kéo dài làm cây non chết. Trồng theo đường đồng mức, giữ thảm thực vật quanh gốc và không trồng ở chân taluy dễ sạt giúp giảm phần thiệt hại.
Sâu bệnh và thối củ. Đất đọng nước sau mưa là nguyên nhân hay gặp của thối gốc, thối củ. Chọn chỗ thoát nước, không trồng quá dày và hỏi khuyến nông khi thấy cây vàng lá hàng loạt, thay vì tự mua thuốc theo lời người bán.
Vi phạm quy định rừng mà không biết. Chặt cây gỗ để lấy sáng, mở đường kéo hàng, dựng lán lớn trong rừng đều có thể bị xử lý. Một lần vi phạm có thể mất cả hợp đồng khoán, thiệt hại lớn hơn mọi khoản thu từ cây thuốc.
Ai hợp và ai không nên làm mô hình này
Mô hình hợp với hộ có rừng ở gần, đã rõ quyền và có người trong nhà đi rừng thường xuyên; với nhóm vài hộ cùng bản muốn làm chung để chia việc trông và gom hàng bán một lần; và với người trẻ về quê có chút vốn, chịu được ba bốn năm chờ, sẵn sàng học sơ chế cho đúng. Nó cũng hợp với hộ đang nhận tiền khoán bảo vệ rừng và muốn tăng thêm thu nhập mà không phải đổi sang cây khác.
Ngược lại, mô hình không hợp với người phải trả nợ trong một hai năm tới, người ở xa khu rừng hàng chục cây số, người chỉ có rừng đã trọc hoặc tán quá thưa, và người chưa nói chuyện rõ với bên giao khoán. Nếu bạn đang ở một trong các trường hợp này, nên bắt đầu bằng cây ngắn ngày trên đất vườn, học dần cách làm và cách bán, rồi mới nghĩ đến rừng.
Dù thuộc nhóm nào, hãy coi năm đầu là năm học nghề: làm nhỏ, ghi chép đủ, đi hỏi nhiều. Tiền mất ở năm học nghề nhỏ hơn nhiều so với tiền mất khi mở rộng lúc chưa hiểu cây.
Câu hỏi thường gặp
Trồng dược liệu dưới tán rừng có phải xin phép không?
Tuỳ loại rừng và quyền của bạn với khu rừng đó. Rừng nhận khoán, rừng cộng đồng hay rừng phòng hộ thường cần sự đồng ý của bên quản lý hoặc phương án được duyệt. Hãy hỏi uỷ ban xã và kiểm lâm địa bàn, tra văn bản hiện hành, và khi có tranh chấp thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có được chặt bớt cây rừng để cây thuốc đủ sáng không?
Thông thường không. Việc được phép thường giới hạn ở dọn thực bì, cây bụi và dây leo tầng dưới. Chặt cây gỗ là hành vi khác, có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng. Nếu khoảnh rừng quá rậm, nên chọn loài chịu bóng dày hơn thay vì mở tán.
Bao lâu thì có thu nhập từ cây dược liệu dưới tán?
Tuỳ loài. Các cây họ gừng lấy quả thường cho lứa đầu từ năm thứ hai hoặc thứ ba, một số loài lấy củ cần nhiều năm hơn. Khi lập kế hoạch tài chính, nên tính ít nhất hai năm không có thu và để dành tiền chăm sóc cho cả những năm đó.
Có nên trồng loài đang được rao giá cao trên mạng không?
Chỉ nên thử với diện tích rất nhỏ. Giá rao trên mạng thường là giá bán lẻ thành phẩm, khác xa giá thu mua tại vườn. Trước khi trồng, hãy tìm được ít nhất hai nơi mua thật sự ở gần, hỏi họ mua theo tiêu chuẩn nào và vào mùa nào.
Làm theo nhóm nhiều hộ có lợi gì?
Nhóm vài hộ chia nhau ca trông rừng, dùng chung lò sấy, gom hàng bán một lần nên dễ thương lượng hơn với người mua. Điều cần làm từ đầu là thoả thuận bằng văn bản về góp công, góp vốn và chia tiền, để tránh lục đục khi bắt đầu có thu.