Nuôi lợn bản bán chăn thả là mô hình nuôi giống lợn đen địa phương trong chuồng có sân chơi hoặc vườn rào, cho ăn thức ăn tự có như ngô, sắn, rau, chuối rừng, kết hợp ít thức ăn bổ sung. Lợn bản lớn chậm, xuất chuồng ở trọng lượng nhỏ, nhưng thịt được người mua ở thành phố trả giá cao hơn lợn công nghiệp và chi phí thức ăn mua ngoài thấp.
Mô hình hợp với hộ vùng cao có đất vườn đồi, có nguồn ngô sắn tự trồng và người trong nhà chăm hằng ngày. Bài này nói về cách bố trí chuồng và vườn rào, giữ giống cho khỏi lai tạp, phòng dịch, đặc biệt là dịch tả lợn châu Phi, và một bảng thu chi giả định để bạn thấy vì sao một đợt dịch có thể xoá cả năm làm ăn. Chuyện phân biệt thịt lợn bản thật và giả khi đi mua đã có nhiều nơi viết; ở đây chỉ bàn phía người nuôi.
Lợn bản khác lợn công nghiệp ở điểm nào khi tính chuyện làm ăn
Lợn công nghiệp được chọn giống để lớn nhanh, ăn cám hỗn hợp, xuất chuồng sau vài tháng ở trọng lượng lớn. Lợn bản thì ngược lại: lớn chậm, thường phải nuôi nhiều tháng mới đạt trọng lượng bán, mỗi con nhỏ hơn hẳn, nhưng chịu được thức ăn thô xanh, ít bệnh vặt hơn trong điều kiện vùng cao và cho thịt săn, nhiều người ưa. Người làm mô hình lợn bản không cạnh tranh bằng sản lượng mà bằng chất lượng thịt và chi phí thức ăn thấp.
Hệ quả là phép tính của lợn bản rất khác. Vòng quay vốn chậm hơn nên mỗi năm xuất ít lứa; tiền thức ăn mua ngoài thấp nên không phụ thuộc nhiều vào giá cám; giá bán cao hơn nhưng phụ thuộc vào việc có người mua hiểu và chịu trả thêm cho lợn bản thật. Ở nơi không có người mua như vậy, lợn bản bị bán ngang giá lợn thường, khi đó lớn chậm trở thành bất lợi rõ rệt.
Vì thế, trước khi tăng đàn, hãy trả lời câu hỏi đầu ra: ai đang mua lợn bản ở vùng bạn, mua theo con hay theo cân, vào dịp nào trong năm. Thường lợn bản được mua nhiều vào dịp Tết, lễ cưới, mùa lễ hội; ngoài những dịp đó, giá và lượng mua có thể chùng xuống.
Bố trí chuồng và vườn rào hợp lý
Không thả rông. Thả rông trên đồi, quanh bản là cách nuôi cũ, rẻ nhưng làm lợn dễ nhiễm bệnh từ đàn khác, phá hoa màu của hàng xóm và rất khó kiểm soát khi có dịch. Nhiều địa phương đã có quy định hạn chế thả rông gia súc; hỏi xã về quy định nơi bạn ở.
Chuồng có mái, nền cao, khô ráo. Chuồng đặt nơi cao, thoát nước, tránh gió lùa mùa đông. Nền nghiêng nhẹ để dễ dọn, có chỗ nằm khô. Mùa rét vùng cao cần che chắn kỹ cho lợn con.
Vườn rào để lợn vận động. Một khoảnh đồi rào chắc chắn, có bóng cây, có chỗ đằm, cho lợn đi lại, ủi đất, ăn cỏ. Chia vườn thành hai ba ô để luân phiên, ô này nghỉ cho cỏ mọc lại trong khi lợn ở ô kia.
Cổng ra vào có chỗ sát trùng. Lối vào chuồng có hố vôi bột hoặc khay sát trùng, ủng riêng cho người chăm. Người lạ, thương lái không vào khu chuồng. Đây là phần quan trọng nhất của phòng dịch.
Xử lý phân. Phân lợn ủ hoai rồi đem bón cho ngô, rau, cây ăn quả. Hố ủ đặt cách xa nguồn nước sinh hoạt và suối để không gây ô nhiễm cho bản phía dưới.
Giữ giống lợn bản cho khỏi lai tạp
Giá trị của mô hình nằm ở giống. Một đàn lợn bản bị lai dần qua vài thế hệ sẽ lớn nhanh hơn một chút nhưng mất đúng thứ người mua trả tiền. Những việc nên làm:
- Mua lợn nái và lợn đực giống từ những hộ đã nuôi thuần lâu năm, có thể đến tận nơi xem đàn bố mẹ.
- Không cho lợn nái phối với đực không rõ nguồn gốc, kể cả đực lai đi thả rông trong bản.
- Đổi đực giống với hộ ở bản khác sau vài năm để tránh giao phối cận huyết, vì cận huyết làm lợn con yếu, dị tật, tỉ lệ chết cao.
- Ghi sổ từng nái: ngày phối, đực phối, số con mỗi lứa, số con sống tới cai sữa. Nái đẻ ít, nuôi con kém qua hai ba lứa nên được thay.
- Nếu muốn tăng tốc độ lớn bằng cách lai, hãy tách riêng đàn lai và bán đúng tên, không bán lẫn với lợn bản thuần. Bán lẫn một lần là mất lòng tin của người mua quen.
Một số địa phương có chương trình bảo tồn giống vật nuôi bản địa hoặc hỗ trợ con giống. Hãy hỏi cán bộ thú y, khuyến nông của xã để biết hiện có chương trình nào, điều kiện tham gia ra sao, vì chính sách thay đổi theo từng thời kỳ.
Thức ăn tự có: lợi thế lớn nhất và cũng là chỗ dễ sai
Lợi thế chi phí của lợn bản đến từ việc dùng ngô, sắn, rau, thân chuối, bèo, cám gạo mà gia đình tự làm ra. Nhưng thức ăn tự có không có nghĩa là cho ăn gì cũng được. Lợn chỉ ăn rau và thân chuối thì no bụng mà thiếu đạm, lớn rất chậm; trộn thêm ngô, cám, đậu tương hoặc bột cá với tỉ lệ vừa phải giúp lợn lớn đều hơn mà chi phí vẫn thấp.
Sắn là thức ăn phổ biến ở vùng cao nhưng cần xử lý đúng. Củ và lá sắn tươi có chất có thể gây ngộ độc cho lợn, nên phải bóc vỏ, ngâm, luộc chín, phơi khô hoặc ủ chua trước khi cho ăn, không cho ăn sắn tươi sống với lượng lớn. Thức ăn mốc, ngô mốc cũng phải bỏ vì độc tố nấm mốc làm lợn còi, sảy thai.
Ủ chua thân chuối, rau, cỏ, bã sắn với một ít muối và cám là cách nhiều hộ dùng để dự trữ thức ăn xanh cho mùa đông, khi rau khan. Một bể ủ hoặc vài chum ủ kín giúp đàn không bị đói vào tháng rét, vốn là lúc lợn dễ ốm nhất. Hỏi cán bộ khuyến nông về cách phối khẩu phần hợp nguồn thức ăn sẵn có ở vùng bạn.
Tính thử thu chi một năm với ba lợn nái, bằng số giả định
Ví dụ giả định: hộ nuôi 3 lợn nái bản, mỗi nái 1,5 lứa mỗi năm, mỗi lứa cai sữa 7 con, tức 3 × 1,5 × 7 = 31,5, làm tròn 31 con. Tỉ lệ nuôi sống tới xuất chuồng giả định 85%, tức khoảng 26 con. Mỗi con xuất ở 35 kg hơi. Giá lợn bản hơi giả định 90.000 đồng/kg. Bạn phải thay bằng số thật của đàn mình và giá đang có ở địa phương.
| Khoản | Cách tính | Số tiền |
|---|---|---|
| Doanh thu | 26 con × 35 kg × 90.000 đồng | 81,9 triệu |
| Thức ăn bổ sung cho lợn thịt | 26 con × 1,2 triệu | 31,2 triệu |
| Thức ăn và chăm sóc nái | 3 nái × 3 triệu | 9 triệu |
| Thú y, sát trùng, vôi | Giả định cả năm | 3 triệu |
| Khấu hao chuồng, rào vườn | Giả định 20 triệu chia 5 năm | 4 triệu |
| Tổng chi | 47,2 triệu | |
| Còn lại trước khi tính công nhà | 81,9 − 47,2 | 34,7 triệu |
Con số 34,7 triệu là phần trả cho công của cả nhà trong một năm, chưa phải lãi thật. Bây giờ giả định giữa năm có dịch, đàn lợn thịt chết hoặc phải tiêu huỷ một nửa: doanh thu chỉ còn khoảng 41 triệu, trong khi phần lớn thức ăn đã cho ăn và các khoản cố định vẫn phải trả. Nếu chi phí còn khoảng 40 triệu thì gia đình gần như làm không công cả năm; nếu dịch quét cả nái, năm sau còn phải bỏ tiền mua lại giống. Đây là lý do phòng dịch phải được tính như một khoản đầu tư chứ không phải chi phí phụ.
Phòng dịch tả lợn châu Phi và các bệnh thường gặp
Dịch tả lợn châu Phi là mối đe doạ lớn nhất với mọi mô hình nuôi lợn, kể cả lợn bản. Việc phòng chủ yếu dựa vào an toàn sinh học; chuyện dùng vắc xin, loại nào, khi nào, bạn cần hỏi cán bộ thú y địa phương vì khuyến cáo có thể thay đổi. Các bước cơ bản:
- Không mua lợn không rõ nguồn gốc, nhất là khi trong vùng đang có tin dịch; lợn mới mua về nuôi cách ly riêng vài tuần.
- Không cho lợn ăn thức ăn thừa từ quán ăn, đám cỗ, thịt lợn chưa nấu chín; đây là đường lây hay gặp.
- Hạn chế người ra vào khu chuồng, nhất là thương lái và người vừa đi qua nơi có lợn ốm; thay ủng, rửa tay trước khi vào.
- Rắc vôi bột, sát trùng lối đi và quanh chuồng định kỳ, nhất là sau khi có người lạ đến.
- Theo dõi lợn hằng ngày: bỏ ăn, sốt, nằm chồng đống, da đỏ tím bất thường là phải báo ngay cho thú y xã, không tự bán chạy lợn ốm.
- Không vứt xác lợn chết ra suối, ra rừng; làm theo hướng dẫn của thú y để tránh lây sang cả vùng.
Bán chạy lợn ốm có thể gỡ được ít tiền trước mắt nhưng là con đường làm dịch lan ra cả bản, cả xã, và có thể vi phạm quy định phòng chống dịch. Báo sớm giúp bạn được hướng dẫn xử lý và có thể thuộc diện được hỗ trợ theo chính sách đang áp dụng.
Ai hợp và những điều nên cân nhắc trước khi tăng đàn
Mô hình hợp với hộ có đất vườn đồi để rào, có ngô, sắn, rau tự trồng, có người ở nhà chăm hằng ngày và đã có một vài mối mua lợn bản quen. Hộ đang nuôi vài con thả rông theo cách cũ có thể chuyển dần sang nuôi nhốt có vườn rào, giữ giống thuần và ghi sổ, rồi mới nghĩ đến chuyện tăng số nái.
Mô hình không hợp với người không có nguồn thức ăn tự có, phải mua gần hết thức ăn; khi đó chi phí sẽ gần bằng nuôi lợn công nghiệp trong khi lợn lớn chậm hơn nhiều. Nó cũng không hợp với người định vay một khoản lớn để dựng trại hàng trăm con lợn bản ngay từ đầu: quy mô lớn làm mất lợi thế thức ăn tự có, tăng rủi ro dịch và cần một đầu ra mà hộ nhỏ chưa có.
Nhiều địa phương yêu cầu kê khai hoạt động chăn nuôi hoặc đáp ứng điều kiện về chuồng trại, khoảng cách khi nuôi ở một quy mô nhất định. Trước khi mở rộng, hãy hỏi xã và tra quy định hiện hành về chăn nuôi để không phải dỡ chuồng sau này.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi lợn bản mất bao lâu thì xuất chuồng?
Lợn bản lớn chậm hơn lợn công nghiệp nhiều, thường phải nuôi nhiều tháng mới đạt trọng lượng bán, tuỳ giống, thức ăn và cách nuôi. Bạn nên theo dõi và ghi cân nặng định kỳ của đàn mình để biết thời điểm bán có lợi nhất.
Có nên thả rông lợn bản như cách cũ không?
Không nên. Thả rông khiến lợn dễ nhiễm bệnh từ đàn khác, khó kiểm soát dịch, dễ phá hoa màu và có thể trái quy định của địa phương. Nuôi nhốt có vườn rào vẫn giữ được chất lượng thịt mà an toàn hơn nhiều.
Lợn bản có bị dịch tả lợn châu Phi không?
Có. Lợn bản không miễn nhiễm với dịch tả lợn châu Phi. Việc phòng chủ yếu dựa vào an toàn sinh học: không mua lợn không rõ nguồn gốc, không cho ăn thức ăn thừa chưa nấu chín, hạn chế người lạ vào chuồng và báo thú y ngay khi lợn ốm.
Làm sao để lợn bản không bị lai tạp sau vài năm?
Mua giống từ hộ nuôi thuần lâu năm, không cho nái phối với đực không rõ nguồn gốc, đổi đực giống với bản khác sau vài năm để tránh cận huyết, và ghi sổ từng lứa để loại những nái đẻ kém.
Bán lợn bản cho ai để được giá?
Thường là người mua quen ở thị trấn, thành phố, nhà hàng nhỏ, hoặc bán theo dịp Tết, cưới hỏi. Nhiều hộ bán qua người quen và mạng xã hội. Điều giữ được giá lâu dài là bán đúng lợn bản thật, không trộn lợn lai.