Tổ dệt thổ cẩm là mô hình một nhóm phụ nữ trong bản cùng dệt, nhuộm, may sản phẩm để bán, chia nhau nguyên liệu, khung dệt, khách hàng và cùng giữ chuẩn chất lượng. Mỗi người vẫn dệt ở nhà vào lúc nông nhàn, nhưng tổ đứng ra mua sợi, nhận đơn, kiểm hàng và bán chung.
Mô hình này hợp với những bản còn nhiều người biết dệt, nhất là ở Cao Bằng, Lào Cai, Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Phú Thọ (gồm Hoà Bình cũ). Nhưng nó cũng có một sự thật khó nghe: tính theo ngày công, dệt tay thường trả thấp hơn nhiều việc khác. Bài này đi qua cách tổ chức tổ, cách tính giá theo công bằng số giả định, chọn sản phẩm, giữ nghề thật và những rủi ro khiến nhiều tổ dệt phải giải tán.
Vì sao cần làm thành tổ thay vì mỗi người dệt rồi tự bán
Một người dệt đơn lẻ thường bán cho người thu gom ở chợ phiên với giá do người mua đặt, không biết hàng mình đi đâu, bán được bao nhiêu. Khi làm thành tổ, các chị em có thể cùng mua sợi số lượng lớn hơn, cùng nhận những đơn hàng mà một người không kịp làm, cùng giữ một mức giá sàn và cùng xây tên tuổi cho sản phẩm của bản.
Tổ cũng là nơi truyền nghề. Người lớn tuổi dệt giỏi, biết hoa văn cổ, biết nhuộm chàm; người trẻ biết dùng điện thoại, biết nói chuyện với khách, biết chụp ảnh sản phẩm. Khi hai lớp người này cùng ngồi một tổ, nghề được giữ mà hàng cũng ra được thị trường.
Nhưng tổ dệt không tự nhiên mà thành. Cần một người đứng ra điều phối có uy tín, quy ước rõ về chất lượng và chia tiền, và chấp nhận rằng những năm đầu thu nhập của tổ chủ yếu là thu nhập phụ thêm vào lúc nông nhàn, chưa thể thay việc đồng áng.
Tính giá theo ngày công: một ví dụ giả định
Ví dụ giả định một chiếc khăn choàng dệt tay nhuộm chàm. Thời gian, giá sợi, giá bán đều là giả định để minh hoạ cách tính; mỗi kiểu hoa văn, khổ vải, loại sợi cho kết quả rất khác.
| Khoản | Giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày công (chuẩn bị sợi, nhuộm, dệt, hoàn thiện) | 5 ngày | Dệt hoa văn phức tạp có thể gấp đôi |
| Sợi, chàm, vật liệu | 80.000 đồng | Sợi tự se, chàm tự trồng thì giảm tiền mua nhưng tăng công |
| Giá bán cho khách | 500.000 đồng | Giá bán lẻ trực tiếp |
| Tổ trích lại (quỹ chung, chi phí bán hàng) | 10% = 50.000 đồng | Theo quy ước của tổ |
| Người dệt nhận | 500.000 − 80.000 − 50.000 = 370.000 đồng | |
| Thu nhập mỗi ngày công | 370.000 ÷ 5 = 74.000 đồng | So với ngày công làm thuê ở địa phương |
Nếu ngày công làm thuê ở địa phương giả định là 200.000 đồng, thì dệt chiếc khăn này chỉ trả bằng khoảng một phần ba. Đó là lý do nghề dệt chỉ sống được khi nó tận dụng thời gian thật sự rảnh, khi sản phẩm được bán với giá phản ánh đúng công sức, hoặc khi tổ chọn những sản phẩm có tỉ lệ công trên giá hợp lý hơn. Muốn người dệt nhận 200.000 đồng mỗi ngày cho cùng chiếc khăn, giá bán phải lên khoảng (200.000 × 5 + 80.000) ÷ 0,9 = 1,2 triệu đồng, nghĩa là phải tìm được khách hiểu và chịu trả cho hàng dệt tay thật.
Nguyên liệu: tự se sợi, tự trồng chàm hay mua sẵn
Hàng dệt truyền thống của nhiều dân tộc vùng cao đi từ cây đến vải: trồng bông hoặc cây lấy sợi, se sợi, trồng cây chàm, ủ chàm, nhuộm nhiều lần, rồi mới dệt. Mỗi khâu tốn thêm hàng chục ngày công. Làm trọn từ đầu cho ra sản phẩm có giá trị câu chuyện cao nhất, nhưng như bảng tính trên cho thấy, càng nhiều công thì giá bán càng phải cao mới đủ trả cho người làm.
Nhiều tổ chọn cách chia hai dòng. Dòng phổ thông dùng sợi mua sẵn, màu đều, dệt nhanh hơn, bán cho khách du lịch với giá vừa phải. Dòng cao cấp làm trọn quy trình truyền thống, sợi tự se, chàm tự ủ, bán cho người hiểu và trân trọng, ghi rõ từng khâu đã làm thủ công. Điều quan trọng là nói thật với khách sản phẩm thuộc dòng nào; bán sợi mua sẵn như sợi tự se là tự phá uy tín của tổ.
Với chàm, tổ có thể góp đất trồng chung một khoảnh, chia nhau công ủ, vừa chủ động nguyên liệu vừa giữ được kỹ thuật nhuộm mà người trẻ dễ quên. Với sợi mua sẵn, nên mua chung theo lô để màu và chất sợi đồng đều, tránh cảnh mỗi người một màu, ghép lại thành sản phẩm loang lổ.
Chọn sản phẩm: dệt cái gì để bán được
Bắt đầu từ thứ khách mua thật. Khách du lịch hay mua món nhỏ, nhẹ, dễ mang: khăn, túi nhỏ, ví, lót cốc, bao gối. Món lớn như váy áo nguyên bộ đẹp nhưng chậm bán, chỉ nên làm theo đơn đặt trước.
Ghép thổ cẩm vào đồ dùng hằng ngày. Một dải thổ cẩm trên túi vải, quai đeo, bìa sổ giúp dùng ít vải dệt tay mà sản phẩm vẫn có nét riêng, giá vừa túi tiền hơn, tỉ lệ công trên giá hợp lý hơn.
Giữ một dòng hàng cao cấp. Vải dệt hoa văn cổ, nhuộm chàm nhiều lần, làm chậm, bán cho người sưu tầm, nhà thiết kế, cửa hàng thủ công. Dòng này ít khách nhưng giữ được giá và giữ nghề.
Thử nhỏ trước khi làm nhiều. Mỗi mẫu mới làm vài chiếc, bán thử ở chợ phiên, cho khách quen xem, ghi lại mẫu nào bán chạy rồi mới dệt hàng loạt.
Không bê nguyên hoa văn của bản khác. Hoa văn là dấu riêng của từng dân tộc, từng vùng. Dùng hoa văn của bản mình, kể được câu chuyện của nó, vừa giữ bản sắc vừa giúp khách phân biệt hàng của tổ với hàng ở nơi khác.
Các bước lập và vận hành một tổ dệt
Trình tự sau đây là khung chung để các chị em bàn với nhau, có thể điều chỉnh theo quy mô bản:
- Họp các chị em muốn tham gia, chọn một người điều phối và một người giữ sổ, thống nhất mục tiêu chung: làm hàng bán lúc nông nhàn, giữ nghề, không bắt ai bỏ việc đồng áng.
- Viết quy ước đơn giản: chuẩn chất lượng tối thiểu (mật độ sợi, màu không phai, đường may), tỉ lệ trích quỹ, cách chia đơn hàng, cách xử lý hàng lỗi.
- Kiểm kê khung dệt, dụng cụ nhuộm của các nhà; khung nào hỏng thì sửa, thiếu thì góp quỹ mua dần thay vì vay lớn ngay.
- Mua sợi chung để có giá tốt và màu đồng đều; ghi ai nhận bao nhiêu sợi, giao lại bao nhiêu sản phẩm.
- Đặt mức giá sàn cho từng loại sản phẩm, tính từ ngày công và vật liệu như bảng trên; không ai bán dưới giá sàn.
- Chụp ảnh, ghi tên người dệt và thời gian dệt cho từng sản phẩm đẹp; câu chuyện người làm giúp khách hiểu vì sao hàng dệt tay đắt hơn hàng in máy.
- Họp tổ định kỳ để xem sổ, chia tiền công khai, bàn mẫu mới và những đơn hàng sắp tới.
Rủi ro của tổ dệt và cách giảm
Nhiều tổ dệt lập ra rồi tan sau một hai năm. Các lý do hay gặp:
- Tồn hàng. Dệt theo hứng rồi không bán được, vốn đọng trong tủ. Dệt theo đơn và theo mẫu đã bán chạy giúp giảm tồn.
- Một đơn hàng lớn rồi im. Có người đặt số lượng lớn một lần, cả tổ dồn công làm, rồi không có đơn tiếp. Đơn lớn nên có đặt cọc, giao từng đợt, và không bỏ hẳn khách lẻ vì đơn lớn.
- Hàng in máy giả hàng dệt tay. Vải in hoa văn bán rẻ hơn nhiều, khách không phân biệt được thì kéo giá hàng thật xuống. Giải thích cho khách cách nhận biết, giữ chuẩn hàng thật của tổ, không trộn vải in vào bán như vải dệt.
- Màu phai, vải co. Khách mua một lần gặp hàng phai màu là không quay lại. Thử giặt mẫu trước khi bán, ghi cách giặt kèm sản phẩm.
- Chia tiền không rõ. Cũng như mọi nhóm làm ăn chung, sổ sách không công khai là mầm mâu thuẫn. Ghi chép đơn giản nhưng đầy đủ, đọc lại trong mỗi buổi họp.
- Người trẻ không theo nghề. Nếu chỉ người lớn tuổi dệt, tổ sẽ teo dần. Dành một phần quỹ để trả công cho người trẻ học nghề là đầu tư cho tổ sống lâu.
Khi tổ lớn dần và muốn đăng ký thành hợp tác xã hay hộ kinh doanh, hay muốn bảo hộ tên gọi, hoa văn riêng, các chị em nên tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định hình thức nào hợp với mình.
Ai hợp với mô hình tổ dệt
Mô hình hợp với bản còn nhiều người biết dệt, có những tháng nông nhàn rõ rệt trong năm, và có ít nhất một người chịu đứng ra lo việc chung. Nó đặc biệt hợp với bản nằm trên tuyến khách du lịch, nơi có thể bán trực tiếp cho khách tại bản, cho homestay trong vùng, hay kết hợp cho khách xem và thử dệt để có thêm thu nhập từ trải nghiệm.
Mô hình không hợp nếu kỳ vọng thay thế thu nhập chính của gia đình trong vài năm đầu, hoặc nếu bản không còn người biết dệt mà phải thuê thợ nơi khác về. Nó cũng không hợp với cách làm ồ ạt: nhận đơn quá khả năng, hạ chuẩn để kịp giao, là cách nhanh nhất làm mất uy tín của cả tổ.
Sau cùng, giá trị lớn nhất của một tổ dệt không chỉ là tiền. Đó là nơi người già có việc làm có ý nghĩa, người trẻ học được nghề của bà, của mẹ, và bản giữ được một phần bản sắc. Những tổ tồn tại lâu thường là những tổ hiểu rằng tiền và nghề phải đi cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Dệt thổ cẩm bằng tay có thu nhập cao không?
Tính theo ngày công, dệt tay thường trả thấp hơn nhiều việc khác. Nghề sống được khi tận dụng thời gian nông nhàn, bán với giá phản ánh đúng công sức và chọn sản phẩm hợp lý. Nên coi đó là thu nhập phụ trong những năm đầu.
Làm sao để khách chịu trả giá cao cho hàng dệt tay?
Giữ chuẩn chất lượng, ghi tên người dệt và thời gian làm, giải thích khác biệt giữa dệt tay và in máy, kể câu chuyện hoa văn của bản. Khách hiểu công sức thì sẵn lòng trả giá cao hơn.
Tổ dệt có cần đăng ký kinh doanh không?
Tuỳ quy mô và cách bán. Bán lẻ nhỏ ở chợ khác với nhận đơn hàng lớn, xuất hoá đơn. Nên hỏi xã, tra quy định hiện hành về hộ kinh doanh, hợp tác xã; khi phân vân về hình thức pháp lý có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên nhận đơn hàng lớn từ người lạ không?
Có thể nhận nhưng phải cẩn thận: yêu cầu đặt cọc, thống nhất mẫu và chuẩn chất lượng bằng văn bản, giao từng đợt và nhận tiền từng đợt. Không dồn toàn bộ công sức của tổ vào một khách chưa từng làm việc.
Làm sao giữ màu chàm không phai?
Nhuộm đủ số lần, để vải nghỉ và giặt sạch chàm thừa trước khi may. Thử giặt mẫu trước khi bán và ghi hướng dẫn giặt kèm theo sản phẩm để khách giữ đồ được lâu.