Nuôi gà đen bản địa quy mô hộ là mô hình nuôi vài trăm con giống gà da đen, thịt đen của đồng bào vùng cao, thả trong vườn đồi có rào và cho ăn chủ yếu bằng ngô, thóc, rau tự có. Gà lớn chậm hơn gà công nghiệp nhiều, nhưng được người mua ở đô thị chuộng và trả giá cao hơn, còn hộ thì tận dụng được đất đồi và thức ăn sẵn có.
Bài này dành cho hộ ở các tỉnh như Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên, Sơn La, Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Cao Bằng muốn nuôi gà đen thành nguồn thu đều thay vì vài con quanh nhà. Bài đi qua cách úm gà con qua mùa rét, cách làm vườn rào, giữ giống cho khỏi lai, phòng bệnh, và một bảng thu chi cho lứa 200 con bằng số giả định, kèm phép thử khi tỉ lệ sống tụt xuống. Phân biệt các dòng gà đen hay cách chế biến món ăn không phải trọng tâm ở đây.
Vì sao gà đen hợp với hộ vùng cao, và giới hạn của nó
Gà đen bản địa đã quen với khí hậu lạnh, ẩm, đất dốc của vùng núi phía Bắc. Chúng tự kiếm mồi giỏi, chịu được thức ăn thô, ít đòi hỏi chuồng trại cầu kỳ. Với hộ vùng cao, điều đó có nghĩa là vốn chuồng trại thấp, tiền thức ăn mua ngoài ít, và có thể tận dụng công của người già, trẻ lớn trong nhà để cho ăn, nhặt trứng.
Giới hạn nằm ở tốc độ lớn và quy mô. Gà đen thường phải nuôi nhiều tháng mới đạt trọng lượng bán, mỗi con không lớn, nên một lứa chiếm chuồng lâu. Khi nuôi đông trên diện tích chật, gà dễ ốm, mổ nhau, vườn trụi cỏ; tức là quy mô phải đi cùng diện tích vườn chứ không thể nhân lên tuỳ ý như gà công nghiệp nuôi nhốt.
Một giới hạn khác là đầu ra. Gà đen được giá ở những nơi người mua biết và tin đó là gà bản thật. Nếu bạn ở xa đường, chưa có người mua quen, hoặc vùng xung quanh có nhiều gà lai nuôi nhanh bán dưới tên gà đen, giá của bạn sẽ bị kéo xuống. Hãy coi việc có một vài mối mua ổn định là điều kiện cần trước khi tăng đàn.
Úm gà con qua mùa rét: giai đoạn quyết định tỉ lệ sống
Phần lớn thiệt hại của người nuôi gà vùng cao rơi vào vài tuần đầu, khi gà con chưa đủ lông và gặp đêm lạnh. Các bước úm cơ bản:
- Chuẩn bị chuồng úm kín gió trước khi gà về: quây cót, bạt hoặc ván quanh khu úm, nền lót trấu, mùn cưa khô dày.
- Có nguồn sưởi ổn định như bóng đèn sưởi, bếp than đặt an toàn, có người kiểm tra đêm; quan sát gà để chỉnh nhiệt: gà chụm đống dưới nguồn sưởi là lạnh, tản xa là nóng, phân bố đều là vừa.
- Cho uống nước sạch, ấm trước khi cho ăn; máng nước, máng ăn rửa hằng ngày, đặt sao cho gà không lội vào.
- Không úm quá đông trong một quây; gà chen nhau dễ ngạt và lây bệnh.
- Làm vắc xin theo lịch mà cán bộ thú y địa phương hướng dẫn, ghi sổ ngày làm, loại vắc xin, lô gà.
- Chỉ thả gà ra vườn khi gà đã đủ lông, thời tiết ấm; những ngày rét đậm hoặc mưa phùn kéo dài, giữ gà trong chuồng.
Với hộ mới, nên bắt đầu lứa đầu vào mùa ấm, khi việc úm dễ hơn. Lứa nuôi qua mùa đông chỉ nên làm khi đã có kinh nghiệm và chuồng úm chắc chắn, vì một đêm rét đậm mất sưởi có thể làm chết hàng loạt gà con.
Làm vườn đồi có rào cho gà thả
Rào chắc và đủ cao. Rào giữ gà trong vườn, giữ chó, cầy, chồn ở ngoài và tách đàn của bạn khỏi gà thả rông của hàng xóm, nguồn lây bệnh hay gặp. Lưới, tre đan hay rào cây xanh đều được, miễn không có lỗ hổng sát đất.
Có cây che bóng và chỗ trú mưa. Gà cần bóng mát mùa hè, chỗ khô để trú khi mưa. Vườn cây ăn quả, vườn chè, đồi trồng ngô sau thu hoạch đều có thể kết hợp thả gà, gà ăn sâu, cỏ, trả lại phân.
Chia ô để luân phiên. Thả gà liên tục một chỗ làm đất trụi, đọng phân và mầm bệnh. Chia vườn hai ba ô, cho gà ở mỗi ô vài tuần rồi chuyển, để ô cũ nghỉ cho cỏ mọc lại.
Mật độ vừa phải. Thả quá dày khiến gà đói mồi tự nhiên, mổ nhau, nhiễm cầu trùng. Hỏi khuyến nông về mật độ hợp với vườn của bạn, và nếu thấy cỏ trụi nhanh thì giảm đàn.
Chuồng ngủ cao ráo. Đêm về gà vào chuồng có sào đậu, cao khỏi nền, thoáng nhưng không lùa gió. Chuồng ngủ là nơi kiểm đếm đàn mỗi tối, phát hiện con ốm sớm.
Tính thử thu chi một lứa 200 con, bằng số giả định
Ví dụ giả định: một lứa thả 200 gà con, tỉ lệ nuôi sống tới xuất bán 80% tức 160 con, mỗi con xuất ở 1,5 kg, giá gà đen hơi giả định 150.000 đồng/kg. Mọi đơn giá trong bảng là giả định; giá gà giống, thức ăn và giá bán ở vùng bạn có thể khác xa.
| Khoản | Cách tính | Số tiền |
|---|---|---|
| Doanh thu | 160 con × 1,5 kg × 150.000 đồng | 36 triệu |
| Gà giống | 200 con × 15.000 đồng | 3 triệu |
| Thức ăn mua thêm (ngô, cám bổ sung) | Giả định cả lứa | 12 triệu |
| Vắc xin, thú y, sát trùng | Giả định cả lứa | 1,5 triệu |
| Điện, củi sưởi úm | Giả định cả lứa | 1 triệu |
| Khấu hao chuồng, rào | Giả định | 1,5 triệu |
| Tổng chi | 19 triệu | |
| Còn lại trước khi tính công nhà | 36 − 19 | 17 triệu |
Thử đổi một con số: nếu lứa này gặp rét đậm hoặc bệnh, tỉ lệ sống chỉ còn 50%, tức 100 con. Doanh thu còn 100 × 1,5 × 150.000 = 22,5 triệu. Giả định thức ăn giảm được 2 triệu vì ít gà hơn, tổng chi còn 17 triệu, phần còn lại chỉ 5,5 triệu cho cả một lứa nuôi nhiều tháng. Tỉ lệ sống là con số quan trọng nhất trong mô hình này, nặng hơn cả giá bán. Đầu tư vào chuồng úm và phòng bệnh luôn có lời hơn đầu tư vào tăng số gà.
Phòng bệnh và giữ giống
Gà bản khoẻ hơn gà công nghiệp nhưng không miễn nhiễm. Những điều nên làm:
- Làm vắc xin đủ theo hướng dẫn thú y. Các bệnh như gà rù (Newcastle), cúm gia cầm, tụ huyết trùng có thể quét cả đàn; lịch tiêm phòng hỏi cán bộ thú y địa phương, không tự đặt liều theo lời truyền miệng.
- Chú ý cầu trùng ở vườn ẩm. Gà ủ rũ, phân có máu, chết rải rác là dấu hiệu cần hỏi thú y; giữ nền chuồng khô và luân phiên ô thả giúp giảm nguy cơ.
- Báo ngay khi gà chết nhiều bất thường. Cúm gia cầm có thể lây sang người; không mổ, không bán, không ăn gà ốm chết, không vứt xác ra suối. Báo thú y xã để được hướng dẫn.
- Gà mới về nuôi cách ly. Gà mua thêm, gà đổi giống nuôi riêng vài tuần trước khi nhập đàn.
- Giữ giống thuần. Chọn gà mái, gà trống làm giống từ những con khoẻ, đúng đặc điểm da, lông, mỏ, chân; đổi trống với hộ ở bản khác sau vài năm để tránh cận huyết; không để gà lai thả lẫn vào đàn giống.
- Tự ấp hay mua gà con. Tự ấp giữ được giống nhưng tốn công và cần trứng tốt; mua gà con phải chọn nơi bán rõ nguồn gốc, gà con khoẻ, đều đàn.
Ghi sổ từng lứa: thứ phân biệt nuôi cho vui với nuôi làm ăn
Ghi ngày nhập, số con và nguồn giống. Biết lứa nào lấy giống ở đâu giúp bạn so được nguồn giống nào khoẻ, nguồn nào hay chết sớm, thay vì đổ hết cho thời tiết.
Ghi số con chết theo tuần. Một cột nhỏ ghi số gà hao mỗi tuần cho thấy giai đoạn nào nguy hiểm nhất với đàn của bạn. Nếu năm nào cũng chết nhiều ở tuần thứ hai, thứ ba, vấn đề nằm ở khâu úm chứ không phải ở giống.
Ghi thức ăn mua thêm và thức ăn nhà. Cân hoặc ước số bao ngô, cám đã dùng. Đến cuối lứa, chia tổng thức ăn cho tổng cân gà bán ra, bạn biết mỗi cân gà tốn bao nhiêu thức ăn, con số quyết định lãi lỗ.
Ghi giá bán, người mua và thời điểm. Sau vài lứa, bạn thấy rõ dịp nào gà được giá, người mua nào trả đều, lứa nào nên canh xuất vào dịp lễ Tết.
Tính lại bảng thu chi cuối mỗi lứa. Dùng đúng khung ở bảng trên, thay số giả định bằng số thật của mình. Ba lứa liền mà phần còn lại không đủ bù công nhà là dấu hiệu phải đổi cách làm, chứ không phải tăng số gà.
Ai hợp với mô hình và nên mở rộng thế nào
Mô hình hợp với hộ có vườn đồi rào được, có ngô, thóc tự sản xuất, có người ở nhà chăm hằng ngày, và đã có vài người mua quen ở thị trấn hay thành phố. Người trẻ về quê có thể bắt đầu với một lứa vài chục đến một trăm con vào mùa ấm, học úm, học phòng bệnh, ghi sổ đầy đủ, rồi mới tăng dần.
Mô hình không hợp với người không có vườn, phải nuôi nhốt hoàn toàn và mua hết thức ăn; khi đó chi phí gần bằng gà công nghiệp mà gà lớn chậm hơn nhiều, trong khi không có lợi thế chất lượng do thả vườn. Nó cũng không hợp với người muốn nhảy ngay lên vài nghìn con: quy mô lớn trên đất dốc đòi hỏi kỹ thuật, nhân công và đầu ra mà hộ nhỏ chưa có, rủi ro dịch cũng nhân theo.
Một cách mở rộng an toàn là tăng số lứa gối nhau thay vì tăng số con mỗi lứa: lứa này đang thả vườn thì lứa sau vào úm, nhờ vậy lúc nào cũng có gà bán mà không phải nhồi quá đông trong vườn. Trước khi nuôi ở quy mô có thể thuộc diện phải kê khai hay đáp ứng điều kiện chăn nuôi, hãy hỏi xã và tra quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Gà đen nuôi bao lâu thì bán được?
Gà đen bản địa lớn chậm, thường phải nuôi nhiều tháng mới đạt trọng lượng bán, tuỳ dòng gà, thức ăn và cách thả. Nên cân mẫu vài con định kỳ và ghi sổ để biết lúc nào đàn của mình đạt trọng lượng hợp với người mua.
Úm gà con mùa đông vùng cao cần lưu ý gì nhất?
Giữ ấm ổn định cả đêm, kín gió mà vẫn thoáng khí, nền lót khô, nước uống ấm sạch. Quan sát cách gà nằm để chỉnh nhiệt và luôn có phương án sưởi dự phòng khi mất điện. Người mới nên bắt đầu lứa đầu vào mùa ấm.
Có nên nuôi gà đen thả rông không cần rào?
Không nên. Thả rông khiến gà dễ bị thú hoang bắt, dễ nhiễm bệnh từ gà nhà khác, lai tạp với gà không rõ giống và khó kiểm soát khi có dịch. Vườn rào có chia ô vẫn giữ được chất lượng gà thả mà an toàn hơn.
Gà chết hàng loạt thì làm gì?
Tách gà ốm, không mổ, không bán, không ăn gà chết, không vứt xác ra suối hay rừng. Báo ngay cho thú y xã để được hướng dẫn xử lý, vì một số bệnh như cúm gia cầm có thể lây sang người và lan ra cả vùng.
Làm sao giữ giống gà đen không bị lai?
Chọn giống từ những con khoẻ, đúng đặc điểm, nuôi đàn giống tách riêng, đổi gà trống với hộ ở bản khác sau vài năm để tránh cận huyết, và không để gà lai thả lẫn vào khu nuôi giống.