KhoiSac.comKhởi Sắc
Mô hình ở Đông Nam Bộ

Mô hình tổ ủ phân hữu cơ từ phụ phẩm ở Đông Nam Bộ: phân chuồng, bùn mía, mùn cưa

Vài hộ góp chung bãi ủ biến phân chuồng, bùn mía, mùn cưa thành phân bón cho vườn: cách tổ chức, giá thành giả định, khi nào thật sự tiết kiệm và giới hạn pháp lý.

Long compost windrows under an open steel roof in rural Tay Ninh, a small excavator turning a steaming pile, two farmers in boots watching from behind, hazy morning light

Mô hình tổ ủ phân hữu cơ từ phụ phẩm là vài hộ làm vườn trong cùng một khu góp chung bãi ủ, gom phân chuồng từ các trại, bùn lọc và bã từ nhà máy mía, mùn cưa từ xưởng gỗ, lá và cỏ trong vườn, ủ thành phân hoai để bón cho chính vườn của các thành viên. Ở Đông Nam Bộ, nguyên liệu cho kiểu làm này có sẵn hơn nhiều vùng: trại heo, trại gà ở Đồng Nai và Tây Ninh nhiều, vùng mía của Tây Ninh có nhà máy đường, vùng cao su có xưởng xẻ gỗ.

Nhiều vườn cây ăn trái, vườn điều, vườn tiêu trong vùng đang mua phân hữu cơ mỗi năm với số tiền không nhỏ, trong khi phụ phẩm quanh đó bị đổ bỏ hoặc đốt. Bài này đi qua cách tổ chức một tổ ủ, quy trình ở mức nguyên lý, phép tính giá thành bằng số giả định, và một điểm rất quan trọng: tự ủ để dùng khác hẳn với sản xuất phân bón để bán.

Vì sao vùng này thừa phụ phẩm mà vườn vẫn thiếu hữu cơ

Đất đỏ và đất xám ở Đông Nam Bộ, sau nhiều năm trồng cây công nghiệp và cây ăn trái thâm canh, thường bị giảm mùn: đất chai, giữ nước kém, rễ cây yếu, cây phụ thuộc ngày càng nhiều vào phân hoá học. Bổ sung chất hữu cơ là cách được khuyến cáo rộng rãi để cải thiện cấu trúc đất và hoạt động của vi sinh vật trong đất. Nhưng phân hữu cơ mua về tốn tiền, nhất là với vườn vài hecta cần bón hàng chục tấn mỗi năm.

Trong khi đó, chính vùng này sản sinh lượng phụ phẩm hữu cơ rất lớn. Trại chăn nuôi thải phân hằng ngày và nhiều trại phải tìm chỗ xử lý; nhà máy đường thải bùn lọc và bã sau mỗi mùa ép; xưởng xẻ gỗ cao su thải mùn cưa; vườn nào cũng có cành tỉa, lá rụng, cỏ cắt. Phần lớn những thứ đó hoặc bị bán rẻ ở dạng tươi, hoặc bị đổ đống, đốt bỏ, gây mùi và ô nhiễm. Khoảng cách giữa phụ phẩm và nhu cầu hữu cơ của vườn chính là chỗ mô hình tổ ủ phân chen vào. Lý do làm theo tổ chứ không làm riêng từng hộ là vì ủ phân hiệu quả cần khối lượng đủ lớn, cần máy đảo trộn, cần bãi có mái che; một hộ làm riêng thì khó đủ nguyên liệu và khó khấu hao máy.

Nguyên liệu quanh vùng và cách dùng

Mỗi loại phụ phẩm có ưu nhược riêng. Phối trộn đúng giữa nguyên liệu giàu đạm và nguyên liệu giàu xơ là chìa khoá để đống ủ chín nhanh, ít mùi.

Nguyên liệuĐặc điểmLưu ý khi dùng
Phân heo, phân gà, phân bòGiàu đạm, ẩm, phân huỷ nhanhMùi nặng, có thể mang mầm bệnh, hạt cỏ; phải ủ đủ nóng, đủ thời gian
Bùn lọc, bã từ nhà máy míaNhiều chất hữu cơ, khối lượng lớn theo mùa épLấy theo mùa, cần chỗ chứa; hỏi rõ thành phần, độ ẩm
Mùn cưa gỗ cao suGiàu xơ, khô, giúp đống ủ tơi thoángPhân huỷ chậm; tránh mùn cưa gỗ đã tẩm hoá chất
Cành tỉa, lá, cỏ cắtCó sẵn tại vườn, không tốn tiền muaCần băm nhỏ; cành bệnh nên ủ kỹ hoặc loại riêng
Trấu, vỏ đậu, thân bắpGiàu xơ, nhẹNguồn không đều trong vùng, dùng bổ sung

Không có công thức chung cho mọi tổ, vì thành phần từng nguồn khác nhau. Cách làm thận trọng là xin hướng dẫn tỷ lệ phối trộn từ cán bộ khuyến nông hoặc kỹ thuật viên của nơi bán chế phẩm vi sinh, ủ thử vài đống nhỏ, ghi lại nhiệt độ và thời gian chín, rồi mới làm khối lượng lớn.

Tổ chức tổ ủ và quy trình ủ từng bước

Một khung tổ chức và quy trình phổ biến cho tổ vài hộ:

  1. Thoả thuận trong tổ: ai góp đất làm bãi, ai góp tiền mua máy hoặc thuê máy, ai phụ trách gom nguyên liệu, phân chia thành phẩm theo phần góp; ghi lại bằng văn bản.
  2. Chọn bãi ủ: xa nhà dân, xa giếng nước sinh hoạt, nền cao không đọng nước, có mái che mưa, có rãnh thu nước rỉ từ đống ủ, đường cho xe vào được.
  3. Gom nguyên liệu: làm thoả thuận với vài trại chăn nuôi, nhà máy, xưởng gỗ về khối lượng, thời điểm, chi phí vận chuyển.
  4. Phối trộn và đánh đống: trộn nguyên liệu giàu đạm với nguyên liệu giàu xơ, bổ sung chế phẩm vi sinh theo hướng dẫn, điều chỉnh độ ẩm vừa phải, đánh thành luống dài.
  5. Theo dõi nhiệt độ và đảo trộn: đống ủ đúng cách nóng lên rõ trong những ngày đầu; đảo định kỳ để cấp khí, giữ ẩm, giúp phân huỷ đều.
  6. Ủ chín: sau một thời gian, đống nguội dần, nguyên liệu sẫm màu, tơi, không còn mùi hôi nồng; chỉ dùng khi đã hoai.
  7. Chia thành phẩm và ghi sổ: cân hoặc ước khối lượng mỗi mẻ, chia cho các hộ theo thoả thuận, ghi nguyên liệu, ngày ủ, ngày chín.

Phân chưa hoai bón vào gốc có thể làm nóng rễ, mang mầm bệnh và hạt cỏ vào vườn. Đừng vì vội mà dùng phân khi đống ủ còn ấm và còn mùi.

Phép tính giá thành giả định cho tổ năm hộ

Mọi con số dưới đây là ví dụ giả định để tập tính, không phải giá thị trường. Giá nguyên liệu, vận chuyển và công thay đổi theo nơi và theo mùa.

Khoản mỗi nămCách tính giả địnhSố tiền giả định
Phân chuồng100 tấn nhân 400 nghìn đồng40 triệu đồng
Bùn lọc, bã mía60 tấn nhân 150 nghìn đồng9 triệu đồng
Mùn cưa30 tấn nhân 200 nghìn đồng6 triệu đồng
Chế phẩm vi sinhTheo lượng nguyên liệu6 triệu đồng
Thuê máy đảo trộn, côngTheo số lần đảo24 triệu đồng
Khấu hao nền, mái che60 triệu đồng chia 5 năm12 triệu đồng
Vận chuyểnChở nguyên liệu về bãi, chở phân ra vườn15 triệu đồng
Cộng190 tấn nguyên liệu, giả định còn 120 tấn phân hoai112 triệu đồng

Giá thành giả định khoảng 933 nghìn đồng mỗi tấn phân hoai, tức 112 triệu đồng chia cho 120 tấn. Khối lượng giảm từ 190 xuống 120 tấn vì trong quá trình ủ, nước bay hơi và một phần chất hữu cơ phân huỷ thành khí; đây là điều nhiều người mới quên khi tính.

Khi nào tự ủ thật sự tiết kiệm

Con số 933 nghìn đồng mỗi tấn chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh thứ mà các hộ sẽ phải mua nếu không tự ủ. Nếu so với phân chuồng đã hoai mua về giả định 1,2 triệu đồng mỗi tấn, mỗi tấn tiết kiệm khoảng 267 nghìn đồng, cả 120 tấn tiết kiệm khoảng 32 triệu đồng mỗi năm cho cả tổ, chia năm hộ mỗi hộ khoảng 6,4 triệu đồng. Khoản này có thật nhưng không lớn, và có thể mất hết nếu tổ phải thuê thêm công, vận chuyển xa hơn dự tính, hoặc một mẻ ủ hỏng.

Nếu so với phân hữu cơ đóng bao thương phẩm giả định 3 triệu đồng mỗi tấn, chênh lệch tính ra rất lớn, nhưng so sánh như vậy không công bằng: phân thương phẩm thường đã được xử lý, có thành phần công bố, có thể được bổ sung dinh dưỡng; phân tự ủ thì thành phần dao động theo mẻ. Lợi ích của tự ủ vì thế nên được nhìn theo ba mặt: tiết kiệm tiền mua phân chuồng hoai, chủ động được nguồn hữu cơ đủ lượng cho vườn, và giảm phụ phẩm đổ bỏ ra môi trường quanh mình. Nếu tổ chỉ nhìn vào mặt thứ nhất với kỳ vọng tiết kiệm lớn, rất dễ thất vọng và tan tổ sau một năm.

Tự ủ để dùng khác với sản xuất phân bón để bán

Đây là ranh giới pháp lý mà người làm mô hình cần nắm rõ. Ủ phân để bón cho vườn của chính các thành viên trong tổ là hoạt động canh tác thông thường. Nhưng khi đóng bao, đặt tên, quảng cáo công dụng và bán phân ra thị trường, đó là hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón, thuộc nhóm có điều kiện theo pháp luật về trồng trọt: cơ sở thường phải đáp ứng điều kiện sản xuất, sản phẩm phải được công nhận lưu hành, có công bố chất lượng và ghi nhãn đúng quy định. Bán phân tự ủ dưới dạng hàng hoá mà không đủ điều kiện có thể bị xử phạt.

Ngoài phân bón, bãi ủ cũng chịu các quy định về môi trường: vị trí so với khu dân cư và nguồn nước, xử lý nước rỉ, kiểm soát mùi. Tiếp nhận phân chuồng từ trại chăn nuôi khác là nhận chất thải chăn nuôi, cần làm rõ trách nhiệm hai bên. Những quy định này thay đổi theo thời gian và cách áp dụng phụ thuộc quy mô, vị trí cụ thể. Nếu tổ có ý định bán phân ra ngoài hoặc mở rộng thành cơ sở lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và cơ quan nông nghiệp, môi trường địa phương trước khi đầu tư.

Rủi ro thường gặp và ai hợp với mô hình

Mùi và nước rỉ gây mâu thuẫn. Bãi ủ đặt gần nhà dân, không có mái che, nước rỉ chảy ra mương là nguyên nhân phổ biến khiến tổ bị phản ánh. Chọn bãi kỹ và có rãnh thu nước rỉ ngay từ đầu.

Nguyên liệu nhiễm bẩn. Phân chuồng lẫn thuốc thú y tồn dư, mùn cưa lẫn gỗ tẩm hoá chất, rác lẫn nilon làm phân kém chất lượng. Chỉ nhận nguyên liệu từ nguồn quen, kiểm tra bằng mắt mỗi chuyến.

Mẻ ủ không chín. Quá ướt, quá khô hoặc thiếu đảo làm đống ủ yếm khí, thối, mùi nặng. Theo dõi nhiệt độ, ghi sổ từng mẻ để rút kinh nghiệm.

Tổ tan vì chia không đều. Hộ góp nhiều công, hộ lấy nhiều phân dễ sinh bất bình. Thoả thuận bằng văn bản về phần góp và phần nhận, công khai sổ sách.

Ai hợp. Nhóm vài hộ làm vườn gần nhau, có người chịu trách nhiệm điều phối, ở gần nguồn phụ phẩm, có khoảng đất xa nhà dân làm bãi.

Ai không hợp. Hộ đơn lẻ, vườn nhỏ, xa nguồn nguyên liệu; nhóm mong làm giàu nhờ bán phân ngay năm đầu mà chưa tìm hiểu điều kiện sản xuất phân bón.

Câu hỏi thường gặp

Một hộ có tự ủ phân hữu cơ được không hay bắt buộc phải lập tổ?

Một hộ hoàn toàn có thể tự ủ cho vườn mình, nhất là khi có sẵn phân chuồng và lá cành trong vườn. Lập tổ có lợi khi cần khối lượng lớn, cần thuê máy, cần mái che; chi phí cố định được chia cho nhiều hộ nên giá thành mỗi tấn thấp hơn.

Ủ phân mất bao lâu thì dùng được?

Tuỳ nguyên liệu, cách phối trộn, có dùng chế phẩm vi sinh hay không và tần suất đảo. Thường cần vài tuần tới vài tháng. Dấu hiệu dùng được là đống ủ đã nguội, màu sẫm, tơi xốp, không còn mùi hôi nồng và không còn nhận ra hình dạng nguyên liệu ban đầu.

Có cần dùng chế phẩm vi sinh không?

Không bắt buộc, vì vi sinh vật có sẵn trong phân chuồng và đất cũng phân huỷ được nguyên liệu. Chế phẩm giúp rút ngắn thời gian ủ, giảm mùi trong nhiều trường hợp. Nên chọn sản phẩm được phép lưu hành và làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Phân tự ủ có thay hoàn toàn phân hoá học được không?

Thường là không, ít nhất trong những năm đầu. Phân hữu cơ cải thiện đất và cung cấp một phần dinh dưỡng, nhưng hàm lượng dinh dưỡng thấp và không đều. Nhiều vườn kết hợp: tăng dần hữu cơ, giảm dần phân hoá học theo kết quả quan sát cây và phân tích đất.

Có thể cho thêm vỏ hạt điều vào đống ủ không?

Vỏ hạt điều chứa dầu có tính ăn da và khó phân huỷ, không phải nguyên liệu dễ dùng cho đống ủ thông thường. Nếu muốn tận dụng, nên hỏi cán bộ kỹ thuật trước; an toàn hơn là dùng những phụ phẩm phổ biến như phân chuồng, mùn cưa, lá cành.

Tổ muốn bán phân dư cho hàng xóm có được không?

Mua bán phân bón ra ngoài, kể cả với số lượng nhỏ, có thể bị coi là kinh doanh phân bón nếu có tính thường xuyên và mang tính hàng hoá. Trước khi bán, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc cơ quan nông nghiệp địa phương để biết điều kiện cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138