Nuôi ong nội lấy mật là mô hình đặt các thùng ong giống ong mật bản địa quanh nhà, ven nương, ven rừng, để ong tự kiếm hoa rừng, hoa cây trồng và cho mật vào các mùa hoa trong năm. Ở vùng núi đá phía Bắc, nhất là Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Cao Bằng, Lạng Sơn, mô hình này tận dụng được hệ hoa rừng phong phú, cần ít đất, ít vốn và hợp với lao động trong gia đình.
Ong nội khác ong ngoại nuôi di chuyển theo mùa hoa ở chỗ đàn nhỏ hơn, cho ít mật hơn mỗi đàn nhưng hợp khí hậu, chịu rét tốt hơn và thường được nuôi cố định. Bài này đi qua cách chọn chỗ đặt thùng, giữ đàn qua mùa khan hoa và mùa rét, chăm đàn trong mùa hoa, một bảng thu chi giả định cho 30 đàn, và những rủi ro lớn như ong bốc bay, bệnh và thuốc trừ sâu.
Vì sao ong nội hợp với hộ vùng núi đá
Vùng núi đá vôi có đất canh tác ít, nhiều hốc đá, sườn dốc khó trồng trọt, nhưng lại có thảm cây bụi và cây hoa dại mọc tự nhiên. Có những mùa, cả sườn núi nở hoa dại, nguồn mật lớn mà không ai phải trồng. Nuôi ong là cách biến thứ tài nguyên vô chủ đó thành thu nhập mà không cần thêm đất.
Ong nội là giống ong đã sống lâu đời ở vùng này, chịu được rét và ẩm, tự kiếm mồi giỏi trên địa hình dốc, ít cần chăm sóc như ong ngoại. Một hộ có thể bắt đầu với vài đàn bắt từ tự nhiên hay mua của hàng xóm, đóng thùng gỗ đơn giản, rồi nhân đàn dần.
Giới hạn là năng suất mỗi đàn thấp và phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết mùa hoa. Một năm mưa rét đúng lúc hoa nở có thể cho rất ít mật. Ong nội cũng dễ bỏ tổ bay đi khi bị quấy, khi thiếu thức ăn hay khi tổ bị sâu bệnh. Vì vậy mô hình hợp làm nguồn thu phụ ổn định, lớn dần theo tay nghề, không phải mô hình đầu tư lớn một lần.
Chọn chỗ đặt thùng ong
Gần nguồn hoa, trong bán kính ong bay được. Ong nội kiếm mồi trong phạm vi không quá xa tổ. Đặt thùng gần sườn núi có cây hoa, vườn cây ăn quả, nương ngô có hoa dại xen giúp ong ít tốn sức và cho nhiều mật hơn.
Có nước sạch gần đó. Ong cần nước để làm mát tổ và pha loãng thức ăn cho ấu trùng. Một khe nước, máng nước sạch có đá nổi cho ong đậu là đủ.
Kín gió, có nắng sáng, râm chiều. Mùa đông vùng núi đá lạnh buốt; đặt thùng nơi khuất gió mùa đông bắc, cửa tổ hướng đón nắng sáng giúp đàn ấm. Mùa hè thì cần bóng râm buổi chiều.
Kê cao, tránh kiến và ẩm. Đặt thùng trên giá, chân giá có chống kiến; không đặt sát đất ẩm. Thùng nghiêng nhẹ về phía trước để nước mưa không đọng trong tổ.
Xa nơi phun thuốc trừ sâu. Ruộng, vườn phun thuốc là mối nguy chết người với ong. Thoả thuận với hàng xóm báo trước khi phun để bạn đóng cửa tổ hoặc di chuyển thùng tạm thời.
Giữ đàn qua mùa khan hoa và mùa rét
Phần lớn hộ mới mất đàn không phải trong mùa hoa mà trong những tháng khan hoa. Các bước giữ đàn cơ bản:
- Không lấy mật quá tay ở cuối mùa hoa; để lại cho ong một phần mật dự trữ trong tổ để sống qua những tuần khan.
- Theo dõi lượng mật dự trữ; khi đàn đói, cho ăn bổ sung nước đường theo hướng dẫn của người nuôi giỏi hoặc khuyến nông, cho vào buổi chiều tối để tránh ong đàn khác vào cướp.
- Dừng cho ăn đường từ trước mùa hoa đủ lâu để mật thu về là mật hoa, không lẫn đường; đây là chuyện uy tín và trung thực với người mua.
- Thu hẹp tổ vào mùa rét: rút bớt cầu trống, giữ ong phủ kín cầu để đàn giữ ấm; che chắn thùng khỏi gió lùa.
- Vệ sinh đáy thùng, gạt bỏ sáp vụn, kiểm tra sâu ráy phá bánh tổ; cầu cũ đen, nhiều sâu nên loại bỏ.
- Hạn chế mở thùng trong những ngày rét đậm, mưa lạnh để không làm mất nhiệt của đàn.
Mùa khan là lúc đàn ong dễ bỏ tổ nhất. Một đàn đói, tổ bẩn, bị quấy nhiều lần thường bay đi chỉ trong một buổi, mang theo cả công sức của bạn từ đầu năm.
Mùa hoa: chăm đàn và lấy mật đúng lúc
Vùng núi đá có nhiều đợt hoa trong năm: hoa cây ăn quả và hoa rừng mùa xuân, hoa của nhiều loài cây bụi rải rác mùa hè, và ở nhiều nơi là đợt hoa dại cuối thu, đầu đông mà người nuôi ong mong nhất. Mỗi vùng, mỗi độ cao có lịch hoa riêng; cách tốt nhất là hỏi người nuôi lâu năm trong bản và tự ghi sổ ngày hoa nở, ngày ong về nhiều phấn, nhiều mật qua vài năm.
Trước mùa hoa vài tuần, đàn cần đủ quân để đi làm. Đàn yếu bước vào mùa hoa thì phần lớn mật kiếm được chỉ đủ nuôi chính nó. Vì vậy, giữ đàn khoẻ qua mùa khan và để ong chúa đẻ mạnh trước mùa hoa quyết định sản lượng nhiều hơn số thùng. Khi hoa nở rộ, thêm cầu cho ong xây và chứa mật, tránh để tổ chật khiến ong chia đàn bay đi đúng lúc đang có mật.
Lấy mật khi phần lớn ô mật trên cầu đã được ong vít nắp, nghĩa là mật đã đủ đặc. Chỉ lấy cầu mật, không lấy cầu có nhiều ấu trùng, không cắt quá nhiều bánh tổ. Mỗi lần lấy, để lại cho đàn một phần mật dự trữ. Ghi lại ngày lấy, số cầu, khối lượng mật của từng đàn giúp bạn biết đàn nào khoẻ để chọn làm giống khi nhân đàn.
Tính thử thu chi với 30 đàn, bằng số giả định
Ví dụ giả định: hộ bắt đầu với 30 đàn ong nội mua về, mỗi đàn 800.000 đồng, thùng và dụng cụ 700.000 đồng mỗi đàn. Năng suất bình quân giả định 8 kg mật mỗi đàn mỗi năm, giá bán giả định 300.000 đồng/kg. Mọi con số đều là giả định; năng suất thực tế dao động rất mạnh theo năm, vùng và tay nghề.
| Khoản | Năm đầu | Năm thứ hai |
|---|---|---|
| Mua đàn giống (30 × 800.000 đồng) | 24 triệu | — |
| Thùng, khung, dụng cụ (30 × 700.000 đồng) | 21 triệu | — |
| Đường cho ăn mùa khan | 4 triệu | 4 triệu |
| Vệ sinh, vật tư nhỏ | 1 triệu | 1 triệu |
| Chai lọ đựng mật | 2 triệu | 2 triệu |
| Tổng chi | 52 triệu | 7 triệu |
| Sản lượng mật (30 đàn × 8 kg) | 240 kg | 240 kg |
| Doanh thu (240 kg × 300.000 đồng) | 72 triệu | 72 triệu |
| Còn lại trước khi tính công | 20 triệu | 65 triệu |
Giờ giả định năm thứ hai gặp mưa rét đúng mùa hoa, năng suất chỉ còn 3 kg mỗi đàn. Sản lượng là 30 × 3 = 90 kg, doanh thu 90 × 300.000 = 27 triệu; vì phải cho ăn thêm, giả định tiền đường tăng thêm 3 triệu, tổng chi là 10 triệu, phần còn lại 17 triệu, chỉ hơn một phần tư năm bình thường. Nếu thêm vài đàn bốc bay, năm đó gần như chỉ đủ giữ nghề. Ví dụ cũng giả định không đàn nào chết trong năm đầu, điều ít khi xảy ra với người mới.
Rủi ro lớn và cách giảm
Ngoài thời tiết, người nuôi ong nội vùng núi hay gặp những rủi ro sau:
- Ong bốc bay. Ong nội dễ bỏ tổ khi đói, tổ bẩn, bị quấy nhiều hoặc bị kiến, sâu ráy phá. Giữ tổ sạch, đủ thức ăn, mở thùng nhẹ nhàng và ít lần là cách phòng chính.
- Bệnh của ấu trùng. Có những bệnh làm ấu trùng chết hàng loạt, đàn suy rồi bỏ tổ. Khi thấy bánh tổ có nhiều ô ấu trùng chết, đổi màu bất thường, hỏi người nuôi lâu năm hoặc cán bộ chuyên môn, tách đàn bệnh xa các đàn khác.
- Thuốc trừ sâu. Ong chết la liệt trước cửa tổ sau khi vườn bên cạnh phun thuốc là cảnh không hiếm. Thoả thuận với hàng xóm, đặt thùng xa vùng phun nhiều.
- Địch hại. Ong vò vẽ, ong bắp cày săn ong trước cửa tổ, kiến, thằn lằn, chim. Thu hẹp cửa tổ, bắt bớt ong vò vẽ quanh trại giúp giảm thiệt hại.
- Mật nhiều nước, dễ lên men. Lấy mật khi chưa vít nắp đủ, hay để mật ở nơi ẩm, mật dễ chua. Chỉ lấy cầu mật đã vít nắp phần lớn, đựng trong lọ sạch, kín.
- Mất uy tín vì mật pha. Cho ăn đường sát mùa lấy mật hay trộn đường vào mật để bán là gian dối. Một lần bị phát hiện là mất khách quen và làm xấu tên mật của cả vùng.
Ai hợp với mô hình và mở rộng thế nào
Mô hình hợp với hộ ở gần sườn núi, rừng có hoa dại, có người trong nhà kiên nhẫn, không sợ ong, chịu học từ người nuôi lâu năm. Người già trong nhà thường là người nuôi ong giỏi vì có thời gian quan sát đàn hằng ngày. Người trẻ có thể bổ sung phần ghi chép, chụp ảnh, bán mật cho khách du lịch và người quen ở thành phố.
Mô hình không hợp với người bị dị ứng nọc ong, người ở sát vùng phun thuốc nhiều, hay người muốn mua ngay hàng trăm đàn. Ong nội là nghề cần tay nghề tích luỹ; mua đàn số lượng lớn khi chưa biết giữ đàn thường kết thúc bằng những thùng rỗng sau một mùa khan.
Cách mở rộng tự nhiên là nhân đàn từ chính các đàn khoẻ của mình vào mùa ong chia đàn, thay vì mua thêm. Mỗi năm giữ được và nhân thêm vài đàn là một nhịp tăng bền vững. Khi bán mật rộng hơn, cần tìm hiểu quy định về an toàn thực phẩm, ghi nhãn hiện hành, và nói thật về nguồn hoa, mùa lấy mật.
Câu hỏi thường gặp
Ong nội và ong ngoại khác nhau thế nào khi nuôi?
Ong nội là giống bản địa, đàn nhỏ hơn, mỗi đàn cho ít mật hơn nhưng hợp khí hậu vùng núi, chịu rét tốt, thường nuôi cố định. Ong ngoại cho nhiều mật hơn mỗi đàn nhưng thường cần chăm kỹ, nuôi số lượng lớn và di chuyển theo mùa hoa.
Vì sao ong nội hay bỏ tổ bay đi?
Những nguyên nhân hay gặp là đói vì thiếu hoa và thiếu mật dự trữ, tổ bẩn có sâu ráy, bị kiến hoặc địch hại quấy, bị mở thùng quá nhiều, hoặc đàn bị bệnh. Giữ tổ sạch, đủ thức ăn và ít quấy là cách phòng chính.
Cho ong ăn đường có làm mật bị giả không?
Cho ăn đường vào mùa khan để giữ đàn là cách làm thông thường. Điều cần tránh là cho ăn sát mùa lấy mật hoặc trộn đường vào mật. Hãy dừng cho ăn đường từ sớm trước mùa hoa để mật thu về là mật hoa thật.
Mỗi đàn ong nội cho bao nhiêu mật một năm?
Không có con số cố định. Năng suất phụ thuộc vào sức đàn, nguồn hoa, thời tiết mùa hoa và tay nghề người nuôi, có năm được, có năm rất ít. Ví dụ trong bài dùng số giả định để minh hoạ cách tính, bạn nên ghi sổ để biết năng suất thật của đàn mình.
Người mới nên bắt đầu với bao nhiêu đàn?
Nên bắt đầu với vài đàn, học giữ đàn qua trọn một năm gồm cả mùa khan và mùa rét, rồi nhân dần từ đàn khoẻ của mình. Bắt đầu quá nhiều đàn khi chưa có tay nghề thường dẫn đến mất đàn hàng loạt.