Với hộ có cây chè shan tuyết, câu hỏi quan trọng nhất không phải trồng thêm bao nhiêu cây mà là bán búp tươi cho người thu mua hay tự sao thành chè khô để bán. Bán búp tươi ít vốn, ít rủi ro nhưng phần giá trị giữ lại thấp. Tự sao giữ được phần chênh lệch lớn hơn, đổi lại phải có lò, có tay nghề, có người mua chè khô và chịu rủi ro hỏng mẻ.
Bài này dành cho hộ ở các vùng chè núi cao phía Bắc như Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Lào Cai (gồm Yên Bái cũ), Sơn La, Lai Châu, Điện Biên. Chuyện chè cổ thụ là gì, vùng nào nổi tiếng đã có nhiều nơi viết; ở đây chỉ bàn chuyện làm ăn: so hai cách bán bằng số giả định, những việc cần làm để cây khoẻ lâu dài, và khi nào nên chuyển từ bán búp sang tự sao.
Vì sao chè shan vùng cao là một mô hình riêng, khác chè đồi trung du
Chè trung du hay chè giống mới ở vùng đồi thấp được trồng dày, đốn thấp, hái bằng máy hoặc hái nhiều lứa, sản lượng cao và giá búp tươi thấp. Chè shan vùng cao thì ngược lại: cây cao, nhiều cây mọc rải rác trong rừng hoặc quanh bản, người hái phải trèo, số lứa trong năm ít hơn, sản lượng mỗi cây không lớn. Cái người mua trả tiền là hương vị của vùng cao và câu chuyện nguồn gốc, chứ không phải khối lượng.
Vì vậy, cách làm giàu sản lượng của chè trung du, như bón nhiều phân hoá học, đốn thấp cho ra nhiều búp, áp vào chè shan thường làm hỏng chính thứ khiến chè shan có giá. Cây bị đốn mạnh cho búp nhỏ, yếu; cây bị bón dồn dập có thể ra búp nhanh nhưng hương kém, và người mua quen sẽ nhận ra.
Mô hình hộ ở đây vì thế xoay quanh hai trục: giữ cây khoẻ và hái đúng, rồi quyết định phần chế biến mình làm đến đâu. Phần lớn chênh lệch về thu nhập giữa các hộ có cùng số cây đến từ trục thứ hai.
So sánh hai cách bán bằng một ví dụ giả định
Ví dụ giả định: một hộ thu được 1.000 kg búp tươi mỗi năm từ vườn chè shan của nhà. Giá búp tươi giả định 30.000 đồng/kg. Nếu tự sao, giả định 4,5 kg búp tươi cho 1 kg chè khô và giá bán chè khô giả định 300.000 đồng/kg. Bạn phải thay mọi con số bằng giá đang có ở vùng mình; tỉ lệ búp tươi ra chè khô cũng khác theo cách làm.
| Khoản (một năm) | Bán búp tươi | Tự sao chè khô |
|---|---|---|
| Sản lượng bán | 1.000 kg búp tươi | 1.000 ÷ 4,5 ≈ 222 kg chè khô |
| Doanh thu | 1.000 × 30.000 = 30 triệu | 222 × 300.000 ≈ 66,6 triệu |
| Khấu hao lò, chảo, máy vò (giả định 20 triệu chia 5 năm) | 0 | 4 triệu |
| Củi, điện, bao bì | Không đáng kể | 6 triệu |
| Công sao thêm (giả định 100 công × 250.000 đồng) | 0 | 25 triệu |
| Hao hụt, mẻ hỏng (giả định 10% doanh thu) | 0 | 6,7 triệu |
| Thu về sau chi phí riêng của cách bán | 30 triệu | 66,6 − 41,7 = 24,9 triệu tiền mặt, cộng 25 triệu là công nhà |
Đọc bảng cho kỹ: nếu tính đủ công của người nhà như tiền thuê, tự sao chỉ để lại 24,9 triệu, ít hơn bán búp tươi. Nhưng nếu 100 công đó là công nông nhàn, không có việc gì khác để làm, thì gia đình thật sự cầm thêm 24,9 + 25 − 30 = 19,9 triệu so với bán búp. Tự sao chỉ đáng khi có công nhàn rỗi thật, tay nghề đủ để mẻ hỏng thấp, và có người mua chè khô với giá ổn định. Thiếu một trong ba, bán búp tươi là lựa chọn tỉnh táo.
Lịch công một năm của hộ làm chè shan
Biết công dồn vào tháng nào giúp bạn quyết định có đủ người để tự sao hay không. Lịch dưới đây là khung chung cho vùng cao phía Bắc; mùa búp sớm hay muộn tuỳ độ cao và thời tiết từng năm.
- Cuối đông, đầu xuân: tỉa cành khô, cành sâu bệnh, phát cỏ phủ gốc, bón phân chuồng hoai nếu có. Đây là lúc công nhẹ, hợp để sửa lò, sửa chảo, chuẩn bị bao bì.
- Mùa xuân: lứa chè xuân thường được người mua chuộng vì búp non, hương rõ. Công hái và sao dồn dập; nhà ít người thường chỉ kịp bán búp tươi ở lứa này.
- Mùa hè: búp ra nhanh nhưng mưa nhiều, búp ướt khó sao, giá thường thấp hơn lứa xuân. Đây là lứa dễ hỏng mẻ nhất nếu tự sao.
- Mùa thu: nhiều nơi coi lứa thu là lứa ngon thứ hai trong năm; trời khô ráo, sao dễ hơn.
- Đầu đông: búp ít dần, cây nghỉ. Thời gian này hợp để tổng kết sổ sách: lứa nào lãi, mẻ nào hỏng, khách nào quay lại, rồi quyết định năm sau sao bao nhiêu phần.
Nếu lứa xuân và lứa thu trùng với mùa cấy, mùa thu hoạch ngô lúa của gia đình, phần công tự sao sẽ không còn là công nhàn rỗi nữa. Khi đó, phép tính ở bảng trên phải tính công theo giá thuê thật, và bán búp tươi thường là lựa chọn hợp lý hơn trong những lứa đó.
Chăm cây chè shan để giữ được giá lâu dài
Hái đúng tiêu chuẩn, đừng hái tận. Hái một tôm hai lá hoặc một tôm ba lá tuỳ yêu cầu người mua, để lại lá chừa cho cây nuôi lứa sau. Hái tận cả lá già được nhiều cân hơn trước mắt nhưng làm giảm giá cả mẻ và làm cây yếu ở lứa sau.
Không đốn mạnh cây già. Cây chè lâu năm cần tỉa cành khô, cành sâu bệnh, cành quá cao khó hái, nhưng nên làm từ từ qua vài năm. Đốn trụi một lần dễ làm cây suy, thậm chí chết.
Giữ đất và thảm cỏ quanh gốc. Trên sườn dốc, cuốc trắng gốc chè làm đất trôi theo mưa. Phát cỏ để lại phủ gốc, trồng cây che bóng thưa giúp giữ ẩm, giữ mùn và giảm xói mòn.
Thận trọng với phân bón và thuốc. Người mua chè vùng cao ngày càng hỏi kỹ về dư lượng. Bón phân chuồng hoai, phân hữu cơ ở mức vừa và chỉ dùng thuốc khi có hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, ghi sổ ngày phun để tính thời gian cách ly trước khi hái.
Ghi sổ từng lứa hái. Ngày hái, khối lượng, người mua, giá. Sau hai năm, cuốn sổ cho bạn biết lứa nào được giá, cây nào khoẻ, và có cơ sở để thương lượng với người mua.
Nếu chọn tự sao: chuẩn bị gì trước mẻ đầu tiên
Chuyển từ bán búp sang tự sao là một bước nhảy về tay nghề. Nên đi từ từ theo trình tự dưới đây thay vì đầu tư lò lớn ngay.
- Học sao chè với người làm giỏi trong bản hoặc qua lớp khuyến nông, sao thử vài mẻ nhỏ bằng chảo gang có sẵn trong nhà.
- Chỉ sao một phần sản lượng trong năm đầu, phần còn lại vẫn bán búp tươi để giữ dòng tiền.
- Ghi lại từng mẻ: khối lượng búp vào, nhiệt độ cảm nhận, thời gian diệt men, vò, sấy, khối lượng chè ra; mẻ nào hỏng ghi lý do.
- Đem mẫu chè cho vài người mua quen thử và nhận xét, chấp nhận nghe chê để sửa.
- Chỉ mua máy vò, lò sấy khi đã có người mua chè khô ổn định và đã sao đều tay; mua máy trước khi có người mua là cách nhanh nhất để đọng vốn.
- Chuẩn bị bao bì kín, chỗ cất khô ráo, tránh mùi khói và mùi bếp; chè khô hút ẩm và hút mùi rất nhanh.
Ở nhiều bản, hộ không tự mua máy mà góp nhau làm một tổ sao chè dùng chung lò. Cách này giảm vốn mỗi hộ nhưng cần thoả thuận rõ về lịch dùng lò, chia chi phí củi, điện và trách nhiệm khi mẻ chung bị hỏng.
Rủi ro của mô hình chè shan và cách giảm
Chè shan có lợi thế giá, nhưng không miễn nhiễm rủi ro. Những điều sau đây hay khiến hộ thiệt:
- Giá búp tươi bị ép vào chính vụ. Khi cả vùng cùng hái, người mua có thế ép giá. Biết tự sao một phần là cách giữ quyền mặc cả.
- Hàng trộn làm mất uy tín cả vùng. Một số nơi trộn búp chè vùng thấp vào rồi bán như chè shan núi cao. Người mua phát hiện ra sẽ hạ giá cho cả vùng, kể cả hộ làm thật.
- Mẻ hỏng vì ẩm, khói, cháy. Sao quá lửa cho vị khét, sấy chưa đủ khô thì chè mốc sau vài tuần. Đây là phần mất tiền lớn nhất của người mới.
- Thời tiết. Rét đậm, sương muối, hạn đầu vụ làm búp ra muộn và ít; mưa dầm vào lúc hái làm búp ướt, khó sao.
- Cây chè trong rừng và quy định bảo vệ rừng. Chè mọc trong rừng phòng hộ hay rừng đặc dụng có thể chịu hạn chế về việc phát dọn, mở lối, dựng lán. Hỏi kiểm lâm địa bàn trước khi làm gì ngoài hái và chăm.
- Tranh chấp quyền hái. Cây chè cổ thụ trên đất rừng chung đôi khi chưa rõ thuộc hộ nào. Khi có tranh chấp, nên hoà giải ở thôn bản và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về quyền với cây trồng trên đất rừng.
Ai hợp với từng cách, và khi nào nên chuyển
Bán búp tươi hợp với hộ ít người, đang làm nhiều việc khác, hoặc ở xa đường giao thông nên khó tự tìm người mua chè khô. Đó cũng là cách đúng cho năm đầu của bất kỳ hộ nào mới có vườn chè, để hiểu nhịp lứa hái và nhịp giá trước khi bỏ vốn.
Tự sao hợp với hộ có người già hoặc người trong nhà có tay nghề sao chè, có công nông nhàn trong mùa chè, và đã có vài khách quen mua chè khô. Người trẻ về quê với khả năng bán qua mạng cũng hay chọn cách này, nhưng cần nhớ rằng bán được hàng không thay được tay nghề: khách mua lần hai chỉ khi mẻ thứ hai ngon như mẻ đầu.
Dấu hiệu nên chuyển dần từ bán búp sang tự sao là khi bạn đã sao thử nhiều mẻ mà tỉ lệ hỏng thấp, có ít nhất vài người mua chè khô quay lại, và nhà có công rảnh vào mùa chè. Dấu hiệu nên dừng lại hoặc thu nhỏ phần tự sao là khi chè khô tồn kho qua một mùa không bán hết, hoặc khi bạn phải thuê người làm thay hoàn toàn mà vẫn tính ra lỗ như ví dụ ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Chè shan tuyết có cần bón phân không?
Cây chè lâu năm trên đất rừng nhiều mùn thường không cần bón nhiều. Phân chuồng hoai hoặc phân hữu cơ ở mức vừa giúp cây hồi sức sau mùa hái. Bón nhiều phân hoá học để kéo búp thường làm giảm hương và có thể bị người mua từ chối.
Tỉ lệ búp tươi ra chè khô là bao nhiêu?
Tỉ lệ này thay đổi theo độ non của búp, cách héo, độ khô cuối cùng và tay nghề. Ví dụ trong bài dùng giả định 4,5 kg búp tươi cho 1 kg chè khô chỉ để minh hoạ cách tính; bạn nên cân thật vài mẻ của chính mình để có con số đúng.
Có nên vay tiền mua máy sao chè ngay từ đầu không?
Không nên. Hãy sao thủ công bằng chảo trong một hai mùa, có người mua chè khô ổn định rồi mới nghĩ đến máy. Máy mua sớm mà không có đầu ra sẽ đứng một chỗ trong khi khoản vay vẫn tính lãi.
Làm sao để người mua tin chè của mình là chè vùng cao?
Bán đều chất lượng qua nhiều mùa, cho người mua lên tận vườn xem, ghi sổ lứa hái và không bao giờ trộn búp vùng thấp. Uy tín của một hộ làm chè được xây bằng nhiều năm nhưng có thể mất chỉ sau một mẻ trộn.
Tổ sao chè chung trong bản nên thoả thuận những gì?
Nên thoả thuận lịch dùng lò, cách chia tiền củi và điện, ai chịu thiệt khi mẻ chung hỏng, ai giữ sổ sách và cách chia tiền khi bán chung. Viết thành văn bản đơn giản có chữ ký các hộ để tránh hiểu lầm khi có lời hay có lỗ.