Trước khi chọn trồng cây gì hay nuôi con gì, bạn cần biết chính xác nhà mình đang có bao nhiêu đất dùng được, bao nhiêu nước vào mùa khô, bao nhiêu ngày công thật và bao nhiêu tiền dám bỏ ra mà không ảnh hưởng tới bữa ăn của cả nhà. Bốn con số đó quyết định mô hình nào hợp, chứ không phải giá bán của loại nông sản đang được nhắc nhiều trong làng.
Bài này hướng dẫn cách kiểm kê từng nguồn lực bằng giấy bút, trong vài buổi tối và vài buổi đi thực địa. Kết quả cuối cùng là một bảng một trang, giúp bạn loại bớt những mô hình không vừa sức trước khi tốn tiền đi tham quan hay mua giống. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Vì sao phải bắt đầu từ nguồn lực chứ không từ cây con đang được giá
Phần lớn người mới bắt đầu đi theo thứ tự ngược: nghe một mô hình có lãi, đi xem một vườn đẹp, rồi mới quay về hỏi nhà mình có làm được không. Đến lúc đó họ đã gần như quyết rồi, nên mọi câu hỏi về đất, nước hay nhân công đều được trả lời theo hướng “chắc cũng được”. Cái giá của sự dễ dãi ấy thường lộ ra vào tháng khô hạn đầu tiên, khi giếng cạn, hoặc vào mùa thu hoạch, khi cả nhà làm không xuể.
Đi từ nguồn lực có lợi ở chỗ nó buộc bạn nhìn thẳng vào giới hạn trước khi bị cuốn vào kỳ vọng. Một mảnh đất dốc ba sào ở vùng núi không thể làm mô hình cần cơ giới hoá; một hộ chỉ có một lao động chính không nên chọn vật nuôi cần người trực đêm; một gia đình chỉ dư vài chục triệu đồng không nên chọn cây lâu năm phải chờ bốn năm mới có thu. Những phép loại trừ đơn giản như vậy tiết kiệm cho bạn nhiều tháng tìm hiểu vô ích.
Kiểm kê cũng giúp cả nhà nói chung một ngôn ngữ. Khi bố mẹ, vợ chồng và anh chị em cùng nhìn vào một bảng có số ngày công, số tiền và diện tích cụ thể, cuộc bàn bạc chuyển từ “thích hay không thích” sang “có đủ hay không đủ”. Đó là kiểu bàn bạc ít mất lòng hơn và dễ đi tới quyết định hơn.
Đất: đo lại diện tích thật và đọc kỹ giấy tờ
Diện tích ghi trên giấy và diện tích canh tác được thường không trùng nhau. Bờ ruộng, mương, chỗ trũng ngập nước, chỗ đá lộ hay bóng cây nhà bên đều ăn bớt phần dùng được. Khi kiểm kê đất, bạn nên đi bộ hết từng thửa và ghi lại những điểm sau:
- Diện tích canh tác thực tế của từng thửa, trừ bờ, lối đi, chỗ không trồng được; ghi riêng thửa nào gần nhà, thửa nào xa.
- Loại đất ghi trên giấy chứng nhận: đất trồng lúa, đất trồng cây hằng năm khác, đất trồng cây lâu năm, đất nuôi trồng thuỷ sản hay đất rừng sản xuất. Mỗi loại có giới hạn riêng về việc được trồng gì, được dựng gì trên đó.
- Người đứng tên: đất của bạn, của bố mẹ, của anh chị em hay đất thuê, đất mượn. Đầu tư lớn trên đất không đứng tên mình là rủi ro cần nói rõ với gia đình từ đầu.
- Địa hình và thổ nhưỡng: dốc hay bằng, đất cát, đất thịt hay đất sét, chỗ nào hay đọng nước sau mưa, chỗ nào khô nhanh.
- Đường vào: xe máy chở được bao nhiêu, xe tải nhỏ có vào tới không, mùa mưa có lầy không.
Phần giấy tờ đất có nhiều trường hợp phức tạp: đất chưa có giấy chứng nhận, đất đang thế chấp, đất thừa kế chưa chia, đất nằm trong quy hoạch. Các quy định về sử dụng đất thay đổi theo từng giai đoạn, nên bạn cần tra văn bản hiện hành và hỏi bộ phận địa chính của xã. Nếu còn vướng mắc, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi bỏ tiền đầu tư dài hạn.
Nước: đo vào mùa khô, đừng đo vào mùa mưa
Nguồn nước là gì. Giếng khoan, giếng đào, kênh mương thuỷ lợi, suối, ao hay chỉ trông vào nước mưa. Mỗi nguồn có độ ổn định khác nhau; kênh thuỷ lợi phụ thuộc lịch xả nước của cả vùng chứ không phụ thuộc vào bạn.
Lượng nước vào tháng khô nhất. Cách đơn giản là hỏi những người đã sống lâu ở đó xem giếng, ao, suối cạn tới đâu vào những năm hạn nặng. Một giếng đầy nước vào tháng mưa có thể chỉ đủ cho sinh hoạt vào cuối mùa khô.
Chất lượng nước. Nước nhiễm mặn, nhiễm phèn hay có mùi lạ ảnh hưởng thẳng tới cây trồng và vật nuôi. Ở vùng ven biển và đồng bằng sông Cửu Long, độ mặn có thể đổi theo mùa; nếu định nuôi trồng, nên gửi mẫu nước đi kiểm tra ở nơi có chức năng phân tích trước khi đầu tư.
Chi phí đưa nước tới chỗ dùng. Nước có nhưng ở xa thì phải tính tiền ống, tiền máy bơm, tiền điện hoặc dầu. Khoản này hay bị bỏ quên trong các bảng tính lãi lỗ nghe qua lời kể.
Quyền dùng nước. Dùng chung mương với hàng xóm hay chung giếng với họ hàng thì cần thoả thuận trước, nhất là khi mô hình mới cần nhiều nước hơn hẳn trước đây.
Công lao động: đếm ngày công thật của từng người
Sai lầm hay gặp là đếm đầu người thay vì đếm ngày công. Một người trong nhà không có nghĩa là 365 ngày làm việc. Bạn nên lập bảng như dưới đây, trừ dần các việc đang có, việc nhà, ngày ốm, ngày lễ, ngày cưới hỏi giỗ chạp. Đây là ví dụ giả định cho một hộ bốn người lớn:
| Người | Ngày có thể làm trong năm | Đã dành cho việc khác | Còn lại cho mô hình mới |
|---|---|---|---|
| Chồng, 35 tuổi | 300 | 100 ngày đi làm thuê giữ thu nhập | 200 |
| Vợ, 32 tuổi | 300 | 150 ngày chăm con nhỏ, việc nhà quy đổi | 150 |
| Bố, 62 tuổi | 200 | 120 ngày giữ ruộng lúa cũ | 80 (việc nhẹ) |
| Mẹ, 60 tuổi | 200 | 150 ngày nấu nướng, trông cháu | 50 (việc nhẹ) |
| Cộng | 480 ngày công, trong đó 130 ngày chỉ làm được việc nhẹ |
Con số 480 ngày công nghe có vẻ nhiều, nhưng chúng không chia đều cả năm. Mô hình nào dồn việc vào hai tháng thu hoạch sẽ cần nhiều người cùng lúc, trong khi bố mẹ lớn tuổi không bê vác được. Khi so mô hình, bạn nên hỏi: tháng bận nhất cần bao nhiêu ngày công, và nhà mình có đủ trong tháng đó không. Nếu không đủ, phải cộng tiền thuê người vào chi phí ngay từ đầu.
Tiền mặt: tách phần dám mất khỏi phần phải giữ
Tiền tiết kiệm của gia đình không phải toàn bộ là vốn. Bạn nên chia theo thứ tự dưới đây, ví dụ giả định một hộ có 150 triệu đồng tiền để dành:
- Giữ quỹ sống cho cả nhà trong ít nhất 12 tháng, vì mô hình mới hiếm khi có thu ngay. Nếu chi tiêu tối thiểu là 6 triệu đồng mỗi tháng thì cần 6 × 12 = 72 triệu đồng.
- Phần còn lại là 150 − 72 = 78 triệu đồng. Đây mới là số tiền có thể nghĩ tới chuyện đầu tư.
- Trích riêng một khoản dự phòng cho những thứ không lường trước như dịch bệnh, mưa đá, máy hỏng. Giả sử trích 15 triệu đồng, còn 78 − 15 = 63 triệu đồng.
- Hỏi thẳng cả nhà: nếu mất trắng 63 triệu đồng này thì có chịu được không. Nếu câu trả lời là không, hãy hạ số tiền xuống tới mức mất cũng không làm cả nhà lao đao.
- Ghi riêng các khoản nợ đang có và lịch trả. Đầu tư bằng tiền vay khi chưa từng làm mô hình đó là con đường dễ vỡ nhất.
Con số cuối cùng này là trần vốn cho năm đầu. Mọi mô hình cần nhiều hơn trần đó nên được hoãn lại, hoặc làm ở quy mô nhỏ hơn, thay vì vay thêm để theo cho bằng được.
Những nguồn lực khó đếm nhưng quyết định nhiều
Ngoài đất, nước, công và tiền, có vài thứ không ghi được thành con số nhưng ảnh hưởng mạnh tới việc mô hình sống hay chết. Đầu tiên là kỹ năng thật của người làm chính: đã từng nuôi gà, trồng rau, sửa máy bơm, chở hàng đi chợ hay chưa. Kinh nghiệm làm thuê vài năm ở thành phố có giá trị, nhưng không thay được kinh nghiệm cầm cuốc, biết nhìn lá đoán bệnh hay biết lúc nào phải tiêm phòng cho đàn.
Thứ hai là mạng lưới quanh bạn. Có người trong xã đã làm mô hình tương tự để hỏi khi gặp chuyện không? Có thương lái, chợ đầu mối, quán ăn hay cửa hàng nào gần đó có thể mua hàng không? Có cán bộ khuyến nông nhiệt tình ở xã không? Một hộ ở gần đường lớn, cách chợ vài cây số có lợi thế rất khác một hộ phải đi đò mới ra được chợ.
Thứ ba là sức khoẻ và thời gian còn lại của người lớn tuổi trong nhà. Nhiều mô hình được thiết kế dựa trên sức của ông bà, rồi đến năm thứ ba ông bà yếu đi thì cả hệ thống đổ. Cuối cùng là mức độ đồng lòng: người làm chính có thật sự muốn làm, hay chỉ làm vì bố mẹ muốn con về quê? Những câu hỏi này nên được viết ra bên cạnh bảng số liệu, để không ai quên rằng mô hình là của con người chứ không chỉ của đất.
Từ bảng kiểm kê tới danh sách mô hình đáng xem
Khi đã có đủ bốn nhóm số liệu và phần ghi chú về kỹ năng, quan hệ, bạn đặt từng mô hình định tìm hiểu vào bảng và loại dần. Ví dụ giả định một hộ ở Tuyên Quang (gồm cả địa bàn tỉnh Hà Giang cũ) có hai sào đất đồi, giếng đào cạn vào mùa khô, 480 ngày công như bảng trên và 63 triệu đồng vốn. Mô hình cây ăn quả cần tưới nhiều vào mùa khô bị loại vì nước không đủ. Mô hình chăn nuôi quy mô vài trăm con bị loại vì vốn chuồng trại vượt trần. Mô hình nuôi gà thả đồi vài chục con kết hợp trồng cây dược liệu ngắn ngày dưới tán cây có sẵn thì còn lại để tìm hiểu tiếp.
Danh sách sau khi loại thường chỉ còn hai đến bốn mô hình. Đó là lúc bạn mới nên đi tham quan, hỏi người làm trước và tính thử chi phí chi tiết. Đi tham quan với danh sách ngắn giúp bạn hỏi đúng câu, thay vì ngỡ ngàng trước mọi thứ mình thấy.
Bảng kiểm kê không làm một lần rồi cất. Bạn nên xem lại mỗi năm, vì con cái lớn lên, bố mẹ già đi, tiền tích luỹ thay đổi và đường sá trong xã cũng thay đổi. Một mô hình không hợp năm nay có thể hợp sau ba năm, và ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chỉ có một lao động chính thì nên chọn mô hình như thế nào?
Nên chọn mô hình có lịch việc rải đều, không dồn cao điểm, không cần người trực đêm và có thể tạm dừng vài ngày khi người làm chính bị ốm. Quy mô nên nhỏ hơn mức bạn nghĩ mình làm được, vì một người làm thì mọi sự cố đều đổ lên một vai.
Đất đứng tên bố mẹ thì có nên đầu tư lớn không?
Có thể đầu tư nhưng cả nhà nên thống nhất bằng văn bản về việc ai bỏ vốn, ai hưởng thành quả và chuyện gì xảy ra nếu đất được chia cho anh chị em khác. Trường hợp có nhiều người thừa kế, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về cách thoả thuận cho chắc chắn trước khi xây dựng công trình.
Có cần thuê người đo đạc lại diện tích không?
Với mục đích kiểm kê để chọn mô hình, đo bằng thước dây và đếm bước là đủ để biết diện tích dùng được. Chỉ khi có tranh chấp ranh giới, làm thủ tục giấy tờ hoặc cần thiết kế hệ thống tưới chính xác thì mới cần đo đạc chuyên nghiệp.
Quỹ sống 12 tháng có quá thận trọng không?
Với phần lớn mô hình nông nghiệp, từ lúc bắt đầu tới lúc bán được lứa đầu thường mất vài tháng, chưa kể lứa đầu hay lỗ vì còn non tay. Mười hai tháng là mức an toàn để không phải bán non hay vay nóng; nếu cả nhà vẫn có thu nhập đều từ nguồn khác thì có thể giảm bớt.
Làm sao biết giếng có đủ nước cho mô hình mới không?
Hỏi người lớn tuổi trong xóm về mực nước những năm hạn nặng, quan sát giếng vào cuối mùa khô và thử bơm liên tục vài giờ xem nước hồi lại nhanh hay chậm. Nếu mô hình cần lượng nước lớn hơn hẳn trước đây, nên coi như phải đầu tư thêm nguồn nước.
Kỹ năng chưa có thì có nên loại mô hình đó luôn không?
Không nhất thiết. Kỹ năng học được, nhưng cần thời gian và cái giá của những lứa làm hỏng. Bạn nên cộng thêm một khoảng học việc hoặc làm thử quy mô nhỏ vào kế hoạch, thay vì đầu tư quy mô lớn ngay khi chưa từng tự tay làm.