Một chuyến đi xem mô hình chỉ có ích khi bạn hỏi được ba thứ: tiền thật đã bỏ vào bao nhiêu và trong bao lâu mới thu về, công việc mỗi ngày cụ thể là gì, và những lần hỏng đã xảy ra ra sao. Vườn đẹp, chuồng sạch hay ao đầy cá chỉ là ảnh chụp của một ngày; điều bạn cần là cuốn phim của vài năm.
Bài này giúp bạn chọn nơi đi xem, chuẩn bị câu hỏi, biết nhìn gì tận mắt và cách so sánh sau khi về. Nó dành cho người đã có danh sách ngắn hai đến bốn mô hình hợp với đất, nước, công và vốn của gia đình. Nếu chưa có danh sách đó, nên kiểm kê nguồn lực trước rồi mới đi.
Chọn nơi đi xem: đừng chỉ xem nơi được giới thiệu
Những mô hình được nhắc nhiều nhất thường là những nơi đã quen đón khách: có lối đi sạch, có người giới thiệu trôi chảy, có câu chuyện hấp dẫn. Không có gì sai khi đến đó, nhưng chúng không đại diện cho người làm bình thường. Một số nơi sống phần lớn nhờ bán giống, bán vật tư hoặc thu phí tham quan, nên con số họ đưa ra phản ánh cả những nguồn thu mà bạn sẽ không có.
Bạn nên cố gắng xem ít nhất ba kiểu nơi. Kiểu thứ nhất là mô hình đang làm tốt, để biết trần có thể đạt tới. Kiểu thứ hai là hộ đang làm bình thường, không nổi tiếng, có lãi có lỗ, để biết mức trung bình. Kiểu thứ ba là người đã bỏ mô hình đó, để biết vì sao người ta dừng. Người đã bỏ thường là nguồn thông tin quý nhất, vì họ không còn gì để bán cho bạn và thường dám nói thẳng.
Cách tìm những nơi này thường là hỏi cán bộ khuyến nông ở xã, hỏi người bán vật tư nông nghiệp trong vùng, hỏi thương lái chuyên thu mua mặt hàng đó, hoặc hỏi họ hàng ở địa phương có mô hình. Nếu có thể, hãy chọn nơi có điều kiện đất, nước, khí hậu gần với chỗ bạn định làm; một mô hình chạy tốt ở Lâm Đồng chưa chắc chạy tốt ở vùng đồng bằng nóng ẩm.
Chuẩn bị trước khi đi
Người làm nông bận rộn, không ai muốn tiếp một vị khách hỏi lan man cả buổi. Chuẩn bị tốt giúp bạn được tiếp lâu hơn và nhận câu trả lời thật hơn:
- Hẹn trước qua người quen giới thiệu, nói rõ bạn đang tìm hiểu để tự làm ở quê, không phải đi bán hàng hay đi viết bài.
- Chọn giờ hợp với nhịp việc của họ: tránh giờ cho ăn, giờ thu hoạch, giờ đi chợ. Hỏi trước giờ nào họ rảnh.
- Viết sẵn danh sách câu hỏi, chia ba nhóm: tiền, công việc, rủi ro. Đánh dấu năm câu quan trọng nhất phòng khi chỉ có ít thời gian.
- Mang sổ, bút, thước dây; xin phép trước khi chụp ảnh, nhất là chụp chuồng trại và người trong gia đình họ.
- Mang một món quà nhỏ hợp phong tục địa phương, hoặc đề nghị trả công cho thời gian họ bỏ ra. Đó là phép lịch sự, không phải mua thông tin.
- Nếu đi xem chăn nuôi, hỏi trước quy định vệ sinh: có cần thay giày, sát trùng, có được vào khu chuồng không. Đừng đi từ trại này sang trại khác trong cùng một ngày mà không vệ sinh.
Đi một mình hoặc hai người là vừa. Kéo cả nhóm đông đến dễ làm chủ nhà ngại nói chuyện tiền nong.
Câu hỏi về tiền: hỏi theo khoảng, hỏi theo năm
Ít ai muốn nói con số chính xác về thu nhập với người lạ, và bạn cũng không cần chính xác. Hỏi theo khoảng và theo trình tự thời gian thường nhận được câu trả lời gần thật hơn:
- Lúc mới bắt đầu, anh chị làm quy mô bao nhiêu và bỏ vào khoảng bao nhiêu tiền cho chuồng trại, hệ thống tưới, cây con giống?
- Mất bao lâu từ lúc bắt đầu tới lúc bán được đợt hàng đầu tiên? Năm đầu có lãi không, hay phải tới năm thứ mấy mới có lãi?
- Khoản chi nào hằng năm lớn nhất? Khoản nào lúc đầu không nghĩ tới mà sau phải chi?
- Anh chị có tính công của người nhà vào chi phí không? Nếu thuê người làm thay thì còn lời không?
- Bán cho ai, trả tiền ngay hay trả chậm? Có năm nào bị nợ tiền hàng không?
- Giá bán mấy năm gần đây lên xuống trong khoảng nào? Năm thấp nhất thì có đủ bù chi phí không?
- Ngoài bán sản phẩm, mô hình có thu thêm từ nguồn nào khác như bán giống, đón khách, nhận hỗ trợ dự án không?
Câu cuối đặc biệt quan trọng. Một mô hình có lãi nhờ bán giống cho người đến tham quan hoặc nhờ được hỗ trợ vật tư từ một chương trình sẽ cho kết quả rất khác khi bạn làm theo mà không có những nguồn đó.
Câu hỏi về công việc và những lần hỏng
Một ngày bình thường làm những gì? Hỏi cụ thể từ sáng tới tối, ai làm việc nào, mất bao lâu. Câu trả lời giúp bạn so với số ngày công của gia đình mình.
Tháng nào bận nhất, có phải thuê người không? Mô hình nào cũng có lúc cao điểm. Biết tháng nào và cần bao nhiêu người giúp bạn biết có làm nổi không.
Lần hỏng nặng nhất là khi nào, vì sao? Dịch bệnh, mưa bão, giống xấu, bị ép giá, nợ không đòi được. Cách họ kể về lần hỏng cho bạn biết rủi ro thật hơn mọi lời giới thiệu.
Nếu làm lại từ đầu, anh chị sẽ làm khác điều gì? Đây thường là câu hỏi cho ra nhiều bài học nhất. Người làm lâu năm hay có câu trả lời rõ ràng: làm nhỏ hơn, chọn giống khác, làm chuồng kiểu khác, tìm người mua trước.
Anh chị có khuyên người mới làm mô hình này không? Câu trả lời ngập ngừng, hay câu “tuỳ người” kèm một tràng điều kiện, đáng giá hơn một lời khen chung chung.
Những gì cần nhìn tận mắt
Lời kể có thể tô hồng, nhưng một số thứ nhìn là biết. Khi đi quanh mô hình, bạn nên để ý:
| Quan sát | Điều đó cho biết gì |
|---|---|
| Tuổi của chuồng trại, nhà lưới, ống tưới | Mô hình chạy được mấy năm, đầu tư một lần hay làm dần |
| Diện tích bỏ trống, chuồng bỏ không | Đã từng thu hẹp quy mô, có thể do lỗ hoặc thiếu người |
| Bao bì vật tư, thức ăn để quanh khu làm việc | Mức dùng vật tư thật, loại vật tư đang dùng |
| Số người đang làm và độ tuổi | Mô hình dựa vào sức ai, có thuê người ngoài không |
| Cách xử lý chất thải, nước thải | Có nguy cơ mâu thuẫn với hàng xóm hoặc vướng quy định môi trường không |
| Đường vào và chỗ xe thu mua đỗ | Bán hàng có thuận không, xe tải có vào được không |
| Sổ ghi chép (nếu chủ nhà sẵn lòng cho xem) | Có quản lý bằng số liệu hay chỉ nhớ trong đầu |
Đừng vội kết luận từ một chi tiết. Chuồng bỏ trống có thể là đang để trống giữa hai lứa theo đúng quy trình vệ sinh. Khi thấy điều lạ, hỏi lại một cách nhẹ nhàng thay vì tự suy đoán.
Đi vào lúc nào trong năm và đi mấy lần
Một lần ghé thăm chỉ cho bạn thấy mô hình ở một thời điểm. Nếu bạn đến đúng mùa thu hoạch, mọi thứ trông sung túc: vườn trĩu quả, xe thu mua ra vào, chủ nhà vui vẻ. Nếu đến vào giữa mùa khô hay ngay sau một đợt dịch, bạn thấy một bức tranh khác hẳn. Cả hai đều thật, và bạn cần biết cả hai trước khi quyết định.
Cách làm thường được khuyên là đi ít nhất hai lần với cùng một mô hình: một lần vào lúc bận rộn nhất để thấy khối lượng việc và cách tổ chức nhân công, một lần vào lúc khó khăn nhất trong năm, chẳng hạn cao điểm nắng nóng, mùa mưa bão hay giai đoạn giáp hạt, để thấy mô hình chống chịu ra sao. Giữa hai lần, bạn có thể gọi hỏi thêm những điều chưa rõ.
Lần đi thứ hai cũng có giá trị riêng về quan hệ. Chủ mô hình thấy bạn quay lại nghĩa là bạn nghiêm túc, và họ thường kể nhiều hơn. Có người chỉ đến lần thứ hai mới nói về khoản nợ còn treo của thương lái hay lứa nuôi từng mất gần hết. Những chi tiết như vậy hiếm khi được nói với một vị khách chỉ đến một lần rồi đi.
Sau chuyến đi: so sánh và tự tính lại
Ngay tối hôm đó, bạn nên chép lại những gì nghe được khi còn nhớ rõ, tách riêng phần chủ nhà nói và phần bạn tự thấy. Sau khi xem đủ ba nơi, đặt các con số cạnh nhau. Nếu ba nơi nói ba con số chi phí rất khác nhau, đó là dấu hiệu bạn cần hỏi thêm hoặc mô hình này phụ thuộc nhiều vào tay nghề và điều kiện riêng.
Ví dụ giả định: bạn xem ba hộ nuôi cá ao ở Đồng Tháp (gồm cả địa bàn tỉnh Tiền Giang cũ). Hộ thứ nhất nói mỗi vụ lời khoảng 40 triệu đồng trên một ao, hộ thứ hai nói hoà vốn, hộ thứ ba đã bỏ nghề sau hai vụ lỗ. Lấy chi phí do hộ thứ hai kể, áp giá bán thấp nhất trong ba nơi, rồi trừ thêm công của gia đình, bạn sẽ có một con số thận trọng hơn nhiều so với con số 40 triệu đồng của hộ thứ nhất.
Con số thận trọng đó mới là cơ sở để bạn quyết định có làm thử hay không. Nếu ngay cả con số thận trọng cũng cho thấy lỗ, mô hình này có lẽ không dành cho bạn lúc này. Nếu con số thận trọng vẫn có lãi, bước tiếp theo là làm thử ở quy mô nhỏ, không phải đầu tư lớn ngay.
Câu hỏi thường gặp
Chủ mô hình không muốn nói chuyện tiền thì phải làm sao?
Đừng ép. Bạn có thể hỏi gián tiếp qua những câu như mua thức ăn bao lâu một lần, mỗi lần bao nhiêu bao, một năm bán mấy đợt. Từ đó tự ước lượng. Nhiều người sẽ cởi mở hơn ở lần gặp thứ hai khi đã tin bạn thật lòng muốn học.
Mô hình được nhà nước hoặc dự án hỗ trợ có đáng xem không?
Có, nhưng cần hỏi rõ được hỗ trợ những gì, bao nhiêu, trong mấy năm và hiện còn không. Khi tính cho mình, bạn nên giả định không có hỗ trợ đó, vì không phải ai cũng được và chương trình có thời hạn.
Có nên trả tiền cho buổi tham quan không?
Nếu nơi đó có thu phí tham quan công khai thì trả theo quy định. Với hộ nông dân bình thường, một món quà nhỏ hoặc đề nghị trả công cho buổi tiếp là lịch sự. Nên cẩn thận với nơi đòi phí cao rồi gợi ý mua giống, mua vật tư ngay tại chỗ.
Xem bao nhiêu nơi thì đủ?
Ba nơi cho mỗi mô hình là mức tối thiểu để có so sánh: một nơi làm tốt, một nơi bình thường và một nơi đã bỏ hoặc đang gặp khó. Nếu ba nơi kể rất khác nhau, nên xem thêm trước khi quyết định.
Đi xem mô hình ở tỉnh khác có ích không?
Có ích để học kỹ thuật và cách tổ chức, nhưng điều kiện khí hậu, đất, nước và thị trường có thể khác hẳn. Hãy ghi rõ những điểm khác biệt và hỏi người làm trong vùng mình xem điều kiện đó có áp dụng được không.
Có nên xin số liệu sổ sách của chủ mô hình không?
Có thể hỏi một cách tôn trọng, nhưng đừng đòi. Nếu được cho xem, hãy giữ kín thông tin đó và chỉ dùng để học. Việc chủ nhà có ghi chép đều đặn hay không tự nó đã là một bài học về cách quản lý mô hình.