KhoiSac.comKhởi Sắc
Bài học thất bại và quản lý rủi ro

Thời tiết cực đoan và mô hình nông nghiệp nhỏ: chuẩn bị trước rét hại, nắng hạn, lũ

Cách thiết kế mô hình nông nghiệp nhỏ chịu được rét hại, nắng hạn kéo dài, mưa lớn dồn dập: chọn thời vụ, chọn chỗ, công trình và kế hoạch theo từng mùa.

Aerial view of terraced rice fields in Son La after heavy rain, a small farm pond brimming, farmers in conical hats walking along a muddy embankment, soft morning light

Với một mô hình nông nghiệp nhỏ, cách chống chịu thời tiết cực đoan hiệu quả nhất được quyết định từ lúc thiết kế: chọn thời vụ, chọn chỗ đặt chuồng, đặt vườn, chọn giống và chuẩn bị nước, chứ không phải chạy chữa khi trời đã chuyển. Khi rét hại, nắng hạn hay mưa dồn đã đến, những gì bạn làm được thường chỉ giảm bớt thiệt hại, còn những gì đã chuẩn bị từ trước mới quyết định vườn còn hay mất.

Những năm gần đây, nhiều nông hộ cảm nhận rõ thời tiết khó đoán hơn: rét đến muộn mà sâu, nắng nóng kéo dài hơn, mưa lớn dồn vào vài ngày. Bài này không bàn chuyện dự báo thời tiết hằng ngày, mà bàn cách xây một mô hình chịu được những cú sốc đó, theo từng loại thời tiết và theo từng mùa trong năm. Các biện pháp kỹ thuật chi tiết cho từng loại cây, con, bạn nên hỏi thêm cán bộ khuyến nông địa phương.

Vì sao mô hình nhỏ dễ tổn thương trước thời tiết

Hộ nhỏ thường dồn toàn bộ diện tích vào một loại cây hay một lứa nuôi, cùng thời vụ với cả vùng. Khi một đợt rét hại hay một trận mưa lớn đến đúng giai đoạn nhạy cảm, như cây đang ra hoa hay đàn đang nhỏ, thiệt hại không chia đều cho nhiều thời điểm mà dồn vào một lần. Một hộ lớn có thể chịu được một lô mất trắng, còn hộ nhỏ chỉ có một lô.

Hộ nhỏ cũng ít khi có công trình dự phòng: không có ao trữ nước đủ lớn, không có máy phát điện, chuồng trại tận dụng vật liệu sẵn có nên chống gió, chống nóng kém. Vốn mỏng nên sau một đợt thiệt hại khó tái đầu tư ngay, có khi phải bỏ một vụ, và mất luôn khách mua quen.

Mặt khác, mô hình nhỏ có một lợi thế lớn: linh hoạt. Bạn có thể đổi thời vụ, đổi giống, thêm một cái ao, dựng thêm lưới che với chi phí vừa phải, và quyết định nhanh mà không phải chờ ai. Biết tận dụng lợi thế này là cách để hộ nhỏ chống chịu thời tiết không thua kém trang trại lớn.

Ba loại thời tiết cực đoan và điểm yếu cần lường trước

Mỗi loại thời tiết đánh vào một điểm yếu khác nhau của mô hình. Bảng dưới tóm tắt để bạn soát lại mô hình của mình đang hở ở đâu.

Loại thời tiếtThường đánh vào đâuChuẩn bị từ lúc thiết kế
Rét đậm, rét hại, sương muốiCây non, cây đang ra hoa, vật nuôi non, cá trong ao nông, rau ngoài trời ở vùng caoChọn thời vụ né đợt rét, chuồng kín gió, ao đủ sâu, có sẵn vật liệu che phủ
Nắng nóng, hạn kéo dàiNguồn nước tưới, cây mới trồng, vật nuôi trong chuồng nóng, ao cạn nướcAo trữ nước, tưới tiết kiệm, tủ gốc, cây che bóng, chuồng thông thoáng, mái cách nhiệt
Mưa lớn dồn dập, lũVườn trũng, chuồng thấp, bờ ao, đường vận chuyển, nông sản đang chờ thu hoạchChọn chỗ cao, rãnh thoát nước, bờ ao chắc, kế hoạch thu hoạch sớm và chỗ cất hàng

Không phải vùng nào cũng chịu cả ba loại. Miền núi phía Bắc lo rét và lũ quét, miền Trung lo bão và hạn, Tây Nguyên lo mùa khô thiếu nước, đồng bằng ven biển lo mặn và ngập. Hãy bắt đầu từ loại thời tiết mà địa phương bạn hay gặp nhất, hỏi người lớn tuổi trong xóm xem những năm nặng nhất đã ra sao.

Thiết kế mô hình chịu được thời tiết: năm việc làm từ đầu

Chọn thời vụ né giai đoạn nhạy cảm. Lịch thời vụ địa phương thường đã tính đến khí hậu trung bình. Bạn có thể điều chỉnh để giai đoạn cây ra hoa hay đàn non không rơi vào những tuần hay có rét đậm hoặc mưa lớn nhất trong năm.

Chọn chỗ đặt chuồng, đặt vườn. Chuồng nuôi nên ở chỗ cao ráo, không đón thẳng gió mùa, không nằm trong đường nước chảy khi mưa lớn. Vườn cây lâu năm nên tránh những chỗ trũng nhất trên đất nhà bạn.

Chuẩn bị nước từ mùa mưa. Một cái ao, bể hay hồ nhỏ trữ nước mưa là bảo hiểm rẻ nhất cho mùa khô. Tính lượng nước cần cho những tuần khô nhất, không phải cho tuần trung bình.

Chia nhỏ rủi ro theo thời gian. Thay vì gieo trồng hay thả nuôi một lần, chia làm vài đợt cách nhau. Một đợt thời tiết xấu chỉ ảnh hưởng một phần, không phải toàn bộ.

Ưu tiên giống chịu được điều kiện vùng. Giống năng suất cao nhất trong điều kiện lý tưởng chưa chắc là giống cho thu nhập ổn nhất qua nhiều năm có thời tiết xấu. Hỏi cán bộ khuyến nông về giống đã được thử ở địa phương.

Kế hoạch theo mùa: lịch việc cần làm trước mỗi mùa rủi ro

Một kế hoạch đơn giản ghi trên giấy, dán ở chỗ dễ thấy, giúp cả nhà biết việc gì cần làm trước khi thời tiết đến. Dưới đây là khung để bạn điền theo vùng và mô hình của mình.

  • Trước mùa rét: kiểm tra chuồng, che kín hướng gió, chuẩn bị bạt, rơm, vật liệu che phủ; dự trữ thức ăn cho những ngày không thể ra đồng; tính lại lịch thả giống, gieo trồng để né đợt rét sâu.
  • Trước mùa khô: nạo vét ao, kiểm tra bể chứa, sửa đường ống tưới; tủ gốc giữ ẩm; ước lượng nước dự trữ đủ dùng bao nhiêu tuần; tính phương án nếu nguồn nước cạn sớm.
  • Trước mùa mưa bão: khơi rãnh thoát nước, gia cố bờ ao, chằng mái chuồng, tỉa cành cây lớn gần chuồng và nhà; chuẩn bị chỗ cao để di chuyển vật nuôi, chỗ khô để cất phân bón, giống, thức ăn.
  • Khi có cảnh báo: theo dõi bản tin dự báo chính thức; quyết định thu hoạch sớm phần nông sản đã đủ tuổi; ghi lại tình trạng vườn, chuồng trước khi thời tiết đến để có căn cứ so sánh thiệt hại.
  • Sau mỗi đợt: ghi chép thiệt hại, việc đã làm đúng và chưa đúng, để lần sau điều chỉnh.

Khung này cố ý viết chung để áp được cho nhiều mô hình. Điều quan trọng là bạn điền vào bằng những việc cụ thể của nhà mình, ai làm, làm trước bao nhiêu ngày. Kế hoạch chỉ nằm trong đầu thì đến lúc gấp rất dễ quên.

Ví dụ giả định: một hộ nuôi gà và trồng rau ở vùng núi

Để thấy cách các việc trên ghép lại, hãy xét một hộ giả định nuôi gà thả vườn và trồng rau trên đất dốc ở miền núi phía Bắc. Những năm đầu, hộ thả gà con vào cuối thu để kịp bán Tết, trồng rau một đợt lớn sau khi hết mưa. Một năm rét đến sớm và kéo dài, gà con chết nhiều trong chuồng tre hở, rau bị sương muối táp gần hết.

Năm sau, hộ đổi cách làm. Gà con được úm trong một gian chuồng kín gió, có bạt che và nguồn sưởi an toàn, chỉ thả ra vườn khi đã đủ lông và trời ấm. Lịch thả được chia ba đợt cách nhau ba tuần thay vì một đợt. Rau được chia luống theo đợt, giữ sẵn lưới và rơm để phủ khi có tin rét. Hộ cũng đào thêm một ao nhỏ trên chỗ cao để giữ nước cho mùa khô.

Những thay đổi này tốn thêm một khoản không lớn so với giá trị một đàn gà. Theo phép tính giả định của hộ, nếu đợt rét giống năm trước quay lại, thiệt hại chỉ còn khoảng một phần nhỏ so với lần trước, vì chỉ một đợt gà và vài luống rau bị ảnh hưởng. Con số cụ thể tuỳ từng nhà, nhưng nguyên lý chia nhỏ và chuẩn bị trước áp dụng được ở hầu hết mô hình.

Những sai lầm làm thiệt hại do thời tiết nặng thêm

Dồn hết vốn vào một đợt. Gieo trồng hay thả nuôi toàn bộ trong một lần, đúng lúc cả vùng cùng làm, là cách nhanh nhất để một đợt rét hay một trận mưa lấy đi toàn bộ vụ. Chia đợt tốn công hơn một chút nhưng giảm hẳn rủi ro mất trắng.

Chỉ chuẩn bị cho năm trung bình. Ao trữ đủ cho mùa khô năm ngoái chưa chắc đủ cho năm khô hơn. Chuồng chịu được gió mùa thường chưa chắc chịu được đợt rét sâu. Khi tính, hãy lấy năm khắc nghiệt nhất mà người trong vùng còn nhớ làm mốc.

Xây chuồng, đào ao ở chỗ tiện chứ không ở chỗ an toàn. Chỗ gần nhà, gần đường thường là chỗ trũng nhất hoặc đón gió nhất. Tiện cho việc đi lại hằng ngày nhưng phải trả giá trong mấy ngày thời tiết xấu mỗi năm.

Chạy chữa bằng thuốc và phân khi gặp thời tiết xấu. Nhiều hộ thấy cây, con yếu sau đợt rét hay nắng liền bón thêm, phun thêm theo lời mách. Làm vậy thường tốn tiền mà không giải quyết đúng nguyên nhân. Hãy hỏi cán bộ khuyến nông hay thú y trước khi dùng bất kỳ biện pháp nào.

Không ghi lại gì sau mỗi đợt. Không ghi thì năm sau lại quên, lại gieo đúng tuần dễ rét, lại để chuồng ở đúng chỗ dễ ngập. Ghi chép là cách rẻ nhất để mô hình học được từ chính những lần thiệt hại.

Khi thiệt hại đã xảy ra

Dù chuẩn bị kỹ đến đâu, có những đợt thời tiết vượt quá sức chống đỡ. Khi đó, việc đầu tiên là an toàn của người: không ra đồng, ra ao, lên mái chuồng trong lúc mưa bão, lũ đang lên. Tài sản có thể làm lại, tính mạng thì không. Sau đó mới đến việc ghi nhận thiệt hại bằng ảnh, video, ghi chép, vì đây là căn cứ khi xin hỗ trợ khắc phục hậu quả thiên tai hoặc làm việc với bên cho vay, bên bảo hiểm nếu có.

Với vật nuôi chết sau thiên tai, cần xử lý xác theo hướng dẫn của thú y địa phương để tránh phát sinh dịch bệnh, không vứt xuống sông suối. Với cây trồng, đừng vội nhổ bỏ cả vườn ngay sau đợt rét hay ngập; nhiều cây có thể hồi phục, nên đợi vài tuần và hỏi ý kiến cán bộ khuyến nông. Chính sách hỗ trợ sau thiên tai, mức hỗ trợ và thủ tục thay đổi theo từng thời kỳ, bạn cần hỏi chính quyền xã và kiểm tra văn bản hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Có nên đổi hẳn sang cây trồng khác vì thời tiết ngày càng thất thường không?

Đổi hẳn là quyết định lớn, nên bắt đầu bằng việc điều chỉnh thời vụ, giống và công trình trên mô hình hiện tại. Nếu sau vài năm vẫn thấy thiệt hại lặp lại ở cùng giai đoạn, hãy thử cây hay con thay thế trên một phần nhỏ diện tích trước khi chuyển cả vườn.

Ao trữ nước nên rộng bao nhiêu cho vườn nhỏ?

Kích thước tuỳ diện tích tưới, loại cây, lượng nước mỗi lần tưới và số tuần khô hạn dài nhất ở địa phương. Cách tính là ước lượng lượng nước cần mỗi tuần nhân với số tuần khô nhất, cộng thêm phần bốc hơi và thấm. Cán bộ khuyến nông hoặc thuỷ lợi có thể giúp bạn tính cụ thể.

Theo dõi dự báo thời tiết ở đâu là đáng tin?

Nên ưu tiên bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn chính thức và thông báo của chính quyền địa phương. Các ứng dụng trên điện thoại tiện cho dự báo ngắn hạn nhưng có thể sai lệch với vùng núi hay vùng ven biển. Kết hợp với kinh nghiệm quan sát của người lớn tuổi trong vùng.

Chuồng trại tạm bằng tre có đủ chống rét cho vật nuôi không?

Chuồng tre có thể dùng được nếu che kín hướng gió bằng bạt, có lớp lót nền khô, mái không dột và có khu riêng cho con non. Điểm yếu là gió lùa qua khe và khó giữ nhiệt lâu. Với vùng rét sâu, nên làm ít nhất một gian kín cho giai đoạn úm.

Sau đợt ngập, cây ăn quả bị vàng lá có nên chặt không?

Chưa nên chặt ngay. Nhiều cây vàng lá sau ngập do rễ bị thiếu khí tạm thời và có thể hồi phục khi đất khô. Hãy khơi rãnh thoát nước, theo dõi vài tuần và nhờ cán bộ khuyến nông xem rễ trước khi quyết. Cây chết hẳn thì mới nên thay.

Ghi chép thiệt hại thời tiết để làm gì nếu không có bảo hiểm?

Ghi chép giúp bạn có căn cứ khi xin hỗ trợ khắc phục thiên tai, khi làm việc với bên cho vay về lịch trả nợ, và quan trọng nhất là giúp bạn biết giai đoạn nào trong năm mô hình dễ tổn thương nhất để điều chỉnh lịch sản xuất những năm sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138