Mô hình nuôi dê, cừu vùng khô hạn là cách nông hộ tận dụng đồng cỏ khô, đất cát, đất đồi khó trồng trọt để chăn thả những vật nuôi chịu nắng, chịu khát tốt, kết hợp nuôi nhốt bổ sung và trồng cỏ chịu hạn để qua mùa khô. Ở Khánh Hoà, nhất là vùng Ninh Thuận cũ nổi tiếng nắng gió và ít mưa, đàn cừu, đàn dê là hình ảnh quen thuộc. Đây là mô hình vốn vừa phải, quay vòng chậm hơn gia cầm nhưng hợp với những nơi cây trồng thường xuyên thiếu nước.
Bài này viết cho hộ ở vùng khô hạn đang tìm sinh kế ít phụ thuộc mưa, cho người trẻ về quê có đất đồi bỏ trống và cho cán bộ khuyến nông. Phần cuối có phép tính giả định cho một đàn bắt đầu từ hai mươi con cái. Giá con giống và giá thịt trong bài là giả định, hãy hỏi giá hiện hành ở chợ và thương lái địa phương.
Vì sao dê, cừu hợp với vùng khô hạn
Dê và cừu là những vật nuôi nhai lại có khả năng ăn nhiều loại lá cây, cỏ khô, cây bụi mà trâu bò hay gia cầm không tận dụng được. Chúng chịu nắng nóng khá tốt, nhu cầu nước thấp hơn bò, và có thể sống ở vùng đồi cát, đất bạc màu, nơi trồng lúa hay rau gần như không có lời. Với vùng ít mưa như Khánh Hoà, đây là cách biến những mảnh đất khó thành nguồn thu.
Cừu thường ăn cỏ là chính, thích đồng cỏ thấp; dê thích bứt lá cây bụi, leo trèo giỏi và tò mò hơn. Vì vậy nhiều hộ nuôi xen cả hai để tận dụng nguồn thức ăn khác nhau. Tuy vậy, dê ăn lá và chồi non rất mạnh, chăn thả không kiểm soát dễ phá cây trồng của hàng xóm và cây con của rừng, gây tranh chấp. Đây là điểm phải tính từ đầu.
Điểm yếu của mô hình là mùa khô kéo dài. Đồng cỏ cháy vàng, cây bụi rụng lá, đàn gầy đi nhanh nếu không có thức ăn dự trữ. Hộ nào chỉ trông vào chăn thả tự nhiên thì năm hạn nặng có thể mất nhiều con hoặc phải bán non với giá thấp. Vì vậy mô hình bền vững thường kết hợp chăn thả với trồng cỏ, dự trữ thức ăn và nuôi nhốt bổ sung.
Điều kiện cần trước khi bắt đầu
Đàn dê, cừu cần vài năm để ổn định. Hãy kiểm những điều kiện sau trước khi mua con giống:
- Bãi chăn thả hoặc đất trồng cỏ. Có đồng cỏ, đất đồi được phép chăn thả, hoặc tối thiểu vài sào đến nửa héc-ta để trồng cỏ và cây thức ăn.
- Nguồn nước uống quanh năm. Dê, cừu cần ít nước hơn bò nhưng vẫn cần nước sạch hằng ngày, nhất là mùa nắng gắt.
- Chỗ làm chuồng cao ráo. Chuồng sàn cách mặt đất, thoáng gió, có mái che nắng mưa, xa nhà ở để giảm mùi và ruồi.
- Lao động chăn dắt. Chăn thả cần người đi theo đàn hằng ngày, nhất là với dê. Không có người thì phải nuôi nhốt nhiều hơn, tốn thức ăn hơn.
- Biết người mua. Thương lái, lò mổ, quán ăn đặc sản, người mua con giống. Hỏi trước họ cần con cỡ nào, mua theo cân hay theo con.
- Thoả thuận với hàng xóm và chính quyền xã. Vùng chăn thả, đường đi của đàn, cách xử lý khi đàn phá hoa màu. Nhiều tranh chấp ở nông thôn bắt đầu từ đàn dê ăn rau nhà bên.
Ngoài ra, hộ cần đăng ký hoặc kê khai chăn nuôi theo quy định của địa phương và tiêm phòng đầy đủ theo hướng dẫn của thú y. Chi tiết thủ tục khác nhau theo từng nơi, hỏi cán bộ thú y hoặc chính quyền xã.
Các bước xây đàn và qua mùa khô
Trình tự dưới đây dành cho hộ mới, bắt đầu với một đàn nhỏ:
- Làm chuồng trước khi mua con. Chuồng sàn bằng vật liệu sẵn có, sàn có khe để phân rơi xuống, mái che, máng ăn, máng nước. Có ô riêng cho con mẹ sắp đẻ và con non.
- Trồng cỏ và cây thức ăn trước một mùa. Chọn giống cỏ chịu hạn, cây họ đậu làm thức ăn xanh giàu đạm, trồng ở chỗ có thể tưới bổ sung. Hỏi khuyến nông giống nào hợp đất cát hay đất đồi của bạn.
- Mua con giống khoẻ, rõ nguồn. Chọn con cái khoẻ, không bệnh, mua ở cùng vùng để quen khí hậu. Đực giống nên mua riêng hoặc đổi định kỳ để tránh đồng huyết.
- Cách ly đàn mới. Nuôi riêng vài tuần, tẩy ký sinh trùng và tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y trước khi nhập đàn.
- Chăn thả có kiểm soát. Đi theo đàn, luân phiên bãi chăn để cỏ kịp mọc lại, không thả vào rừng phòng hộ, rừng trồng non hay ruộng nhà người khác.
- Dự trữ thức ăn cho mùa khô. Phơi khô cỏ, ủ chua thân lá ngô, dây khoai lang, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp trong vùng. Tính đủ lượng cho những tháng khô nhất.
- Ghi sổ đàn. Ngày phối, ngày đẻ, số con, cân nặng khi bán, ngày tiêm phòng, con bệnh. Sổ giúp loại bớt con cái đẻ kém và giữ lại con tốt.
- Tận dụng phân. Phân dê, cừu ủ hoai là nguồn phân hữu cơ tốt cho vườn hoặc bán cho người trồng cây.
Tính thử một năm cho đàn hai mươi con cái
Ví dụ giả định: hộ mua 20 cừu cái giống giá 3 triệu đồng mỗi con và 1 con đực giống 5 triệu đồng, tổng 65 triệu đồng. Làm chuồng sàn khoảng 40 triệu đồng, khấu hao 8 năm, tức 5 triệu đồng mỗi năm. Trồng nửa héc-ta cỏ chịu hạn khoảng 10 triệu đồng. Mỗi con cái đẻ trung bình 1 lứa mỗi năm, mỗi lứa 1,2 con; hao hụt con non 15%. Con bán thịt nặng khoảng 30 ký, giá giả định 70.000 đồng mỗi ký hơi. Thức ăn bổ sung mùa khô, thuốc thú y, tiêm phòng khoảng 15 triệu đồng mỗi năm. Công chăn dắt do gia đình tự làm:
| Khoản (ví dụ giả định) | Cách tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Số con sinh ra | 20 con cái × 1,2 | 24 con |
| Số con bán được sau hao hụt | 24 × 85% | khoảng 20 con |
| Doanh thu bán thịt | 20 con × 30 ký × 70.000 đồng | 42 triệu đồng |
| Thức ăn bổ sung, thuốc, tiêm phòng | giả định | 15 triệu đồng |
| Khấu hao chuồng | 40 triệu ÷ 8 năm | 5 triệu đồng |
| Còn lại mỗi năm (chưa tính công gia đình) | 42 − 15 − 5 | 22 triệu đồng |
Hai mươi hai triệu đồng mỗi năm là con số khiêm tốn, chưa trả công cho người chăn dắt mỗi ngày. Nhiều hộ không bán hết con sinh ra mà giữ lại con cái tốt để tăng đàn, nên những năm đầu tiền mặt còn ít hơn nhưng tài sản đàn tăng lên. Năm hạn nặng, chi phí thức ăn bổ sung có thể tăng gấp đôi, hao hụt cao hơn, và con số còn lại có thể gần bằng không.
Mô hình có ý nghĩa hơn khi hộ có sẵn bãi chăn, có người già hoặc trẻ lớn trong nhà chăn dắt được, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp sẵn có và bán thêm phân. Hãy thay số theo giá giống, giá thịt và năng suất cỏ của vùng bạn.
Rủi ro thường gặp và cách giảm
Mùa khô kéo dài, thiếu thức ăn. Đây là rủi ro lớn nhất. Giảm bằng cách dự trữ cỏ khô, ủ chua, trồng cây thức ăn chịu hạn và giữ đàn ở quy mô mà bãi chăn nuôi nổi. Đàn quá lớn so với đồng cỏ là nguyên nhân gầy đàn và thoái hoá đất.
Bệnh tật và ký sinh trùng. Dê, cừu dễ mắc bệnh đường hô hấp khi chuồng ẩm, bệnh tiêu hoá khi đổi thức ăn đột ngột và ký sinh trùng đường ruột khi chăn thả trên bãi bẩn. Chuồng sàn khô, tẩy ký sinh trùng định kỳ, tiêm phòng theo lịch thú y và gọi bác sĩ thú y khi con vật bỏ ăn, sốt, tiêu chảy kéo dài.
Đồng huyết làm đàn thoái hoá. Dùng một con đực nhiều năm cho cả đàn con cháu làm con non yếu, dị tật. Đổi đực giống định kỳ hoặc trao đổi với hộ khác ở xa.
Giá thịt lên xuống. Giá thịt dê, cừu phụ thuộc nhu cầu của quán ăn, khách du lịch và lượng hàng từ các vùng khác. Không nên vay nhiều để mở rộng đàn khi giá đang cao.
Tranh chấp do đàn phá hoa màu. Một lần đàn dê vào vườn nhà khác có thể mất cả năm lời để đền bù. Chăn dắt có người theo, rào bãi chăn và thoả thuận rõ với xóm giềng.
Ai hợp và ai không nên nuôi
Mô hình hợp với hộ ở vùng khô hạn có đất đồi, đất cát không trồng được cây có lời, có người trong nhà dành được thời gian chăn dắt mỗi ngày, có nguồn nước uống quanh năm và chịu học cách chăm sóc thú y cơ bản. Hợp với hộ kết hợp trồng trọt, tận dụng phụ phẩm làm thức ăn và dùng phân cho vườn. Hợp với người kiên nhẫn chấp nhận vài năm đầu chủ yếu là xây đàn.
Không hợp với hộ không có bãi chăn và không có đất trồng cỏ, phải mua toàn bộ thức ăn; hộ không có người chăn dắt; hộ ở gần rừng phòng hộ, rừng trồng non nơi việc chăn thả bị hạn chế. Cũng không hợp nếu mục tiêu là thu nhập nhanh, vì đàn dê, cừu cần thời gian để lớn và sinh sản.
Nhiều nơi, vài hộ nuôi dê, cừu gần nhau hợp lại chung đực giống, chung lịch tiêm phòng, cùng ủ thức ăn mùa khô và cùng bán cho một người mua để có lượng hàng đều. Cách làm này giảm chi phí đực giống, giảm đồng huyết và giúp hộ nhỏ có tiếng nói hơn khi thoả giá. Nếu lập nhóm, nên ghi thoả thuận bằng giấy về góp tiền, chia con giống và xử lý khi có hộ muốn rút.
Một gợi ý: bắt đầu với đàn nhỏ, chừng mươi con cái, nuôi trọn một năm qua cả mùa khô để biết thật sự đồng cỏ và nguồn thức ăn dự trữ của mình nuôi được bao nhiêu con. Chỉ tăng đàn khi đã qua được một mùa khô mà đàn không gầy sút.
Câu hỏi thường gặp
Nên nuôi dê hay nuôi cừu ở vùng khô hạn?
Tuỳ nguồn thức ăn và người mua. Cừu thích ăn cỏ thấp trên đồng, dê thích bứt lá cây bụi và leo trèo. Nhiều hộ nuôi xen cả hai để tận dụng thức ăn. Hãy xem bãi chăn của mình có gì và thương lái địa phương mua con nào nhiều hơn.
Một con cừu cái đẻ được bao nhiêu con mỗi năm?
Tuỳ giống, dinh dưỡng và cách quản lý phối giống. Nhiều giống cừu nuôi ở vùng khô hạn thường đẻ một con mỗi lứa, đôi khi hai con, với khoảng cách lứa đẻ khác nhau. Nên ghi sổ đàn của mình để biết con số thật thay vì dùng số trên quảng cáo con giống.
Chuồng sàn có thật sự cần thiết không?
Chuồng sàn giữ cho con vật khô ráo, giảm bệnh đường hô hấp, bệnh móng và ký sinh trùng, dễ dọn phân. Ở vùng khô hạn vẫn có những đợt mưa lớn, nền đất ẩm là nơi bệnh phát sinh. Có thể làm chuồng sàn bằng vật liệu rẻ tiền sẵn có.
Mùa khô nên cho dê, cừu ăn gì?
Cỏ khô dự trữ, cỏ ủ chua, thân lá ngô, dây khoai lang, lá cây họ đậu trồng làm thức ăn, cùng phụ phẩm nông nghiệp trong vùng. Khi bổ sung thức ăn tinh hay đổi khẩu phần, nên làm từ từ để tránh rối loạn tiêu hoá, và hỏi cán bộ thú y nếu đàn có dấu hiệu bất thường.
Có được thả dê vào rừng không?
Việc chăn thả gia súc trong rừng bị hạn chế, nhất là rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và rừng trồng non, vì dê ăn chồi non làm hại cây. Hãy hỏi kiểm lâm hoặc chính quyền xã về khu vực được phép chăn thả trước khi dẫn đàn đi.
Làm sao biết đàn đang quá lớn so với bãi chăn?
Dấu hiệu là cỏ không kịp mọc lại giữa các lần chăn, đất trơ trụi, đàn gầy dần dù đi chăn cả ngày, phải mua thức ăn bổ sung ngày càng nhiều. Khi đó nên giảm đàn, bán bớt con cái già, đực kém, hoặc trồng thêm cỏ trước khi giữ thêm con.