KhoiSac.comKhởi Sắc
Bắt đầu một mô hình ở quê

Tính thử ba kịch bản cho mô hình mới: giá rớt, năng suất kém thì còn trụ được không

Cách dựng ba kịch bản xấu, vừa, tốt cho mô hình mới ở quê bằng số giả định, tìm điểm gãy về giá và sản lượng, thử hai năm xấu liên tiếp và giảm độ nhạy rủi ro.

Vietnamese farmer couple sitting on a wooden porch in Quang Ngai at dusk with a calculator and a blank notebook, chili field glowing behind them, warm side light, seen from behind

Một con số lãi dự kiến không đủ để quyết định làm mô hình; bạn cần ít nhất ba con số: kết quả khi mọi thứ bình thường, khi mọi thứ xấu đi cùng lúc và khi mọi thứ thuận lợi. Kịch bản xấu cho bạn biết có trụ được không, kịch bản vừa cho biết có đáng làm không, còn kịch bản tốt chỉ để biết trần, đừng dùng nó để lên kế hoạch chi tiêu.

Bài này hướng dẫn dựng ba kịch bản cho một mô hình trồng ớt ở quy mô nông hộ, tìm điểm gãy về giá và sản lượng, thử trường hợp hai năm xấu liên tiếp và nêu cách làm mô hình bớt nhạy với biến động. Mọi con số là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính; giá nông sản thay đổi liên tục, bạn cần tra giá hiện hành ở địa phương.

Vì sao một con số lãi là chưa đủ

Khi nghe kể về một mô hình, người ta thường nhận được một con số: “mỗi vụ lời khoảng chừng này”. Con số đó thường là kết quả của một vụ tốt, hoặc trung bình trong trí nhớ của người kể, vốn hay nhớ vụ thắng hơn vụ thua. Nếu bạn lập kế hoạch dựa trên đúng con số đó, mọi sai lệch đều nghiêng về một phía: phía bạn có ít tiền hơn dự tính.

Nông nghiệp có hai biến số lớn ít khi đứng yên: sản lượng, phụ thuộc thời tiết, sâu bệnh và tay nghề; và giá bán, phụ thuộc cung cầu của cả vùng, có khi của cả nước. Hai biến số này lại hay xấu đi cùng lúc theo kiểu khó chịu: năm được mùa thì giá thấp vì ai cũng nhiều hàng, còn năm mất mùa thì giá cao nhưng nhà mình lại ít hàng để bán.

Ba kịch bản không phải để đoán tương lai. Chúng giúp bạn trả lời câu hỏi thực tế hơn: trong trường hợp xấu mà vẫn có thể xảy ra, gia đình mất bao nhiêu và có chịu được không. Nếu câu trả lời là không, thì dù kịch bản vừa có lãi đẹp tới đâu, mô hình đó vẫn đang ở quy mô quá sức.

Dựng kịch bản vừa từ số liệu thận trọng

Kịch bản vừa là nền cho hai kịch bản kia, nên phải được dựng cẩn thận. Ví dụ giả định một hộ ở Quảng Ngãi trồng 2.000 mét vuông ớt:

  1. Sản lượng: lấy mức trung bình của những hộ bình thường bạn đã hỏi, không lấy mức của hộ giỏi nhất. Giả định 3.000 kg mỗi vụ.
  2. Giá bán: lấy giá trung bình vài năm gần đây ở chính nơi bạn sẽ bán, không lấy giá cao nhất từng nghe. Giả định 20 nghìn đồng mỗi kg.
  3. Tiền thu: 3.000 × 20 nghìn = 60 triệu đồng.
  4. Chi phí vật tư (giống, phân, thuốc, màng phủ, điện nước): giả định 25 triệu đồng.
  5. Thuê công thu hái vào lúc cao điểm: giả định 10 triệu đồng. Khoản này thay đổi theo sản lượng, vì hàng nhiều thì thuê nhiều.
  6. Khấu hao hệ thống tưới và dụng cụ: giả định 5 triệu đồng mỗi vụ.
  7. Tổng chi phí: 25 + 10 + 5 = 40 triệu đồng. Phần còn lại: 60 − 40 = 20 triệu đồng, chưa trả công cho người nhà.

Hãy ghi rõ bên cạnh từng con số bạn lấy nó từ đâu: hỏi ai, xem ở đâu, tự ước lượng. Khi một con số chỉ là đoán, đánh dấu để tìm hiểu thêm trước khi quyết định.

Ba kịch bản đặt cạnh nhau

Kịch bản xấu giả định sản lượng giảm 30% và giá giảm 40% cùng lúc. Kịch bản tốt giả định sản lượng tăng 10% và giá tăng 25%. Tiền thuê công thu hái thay đổi theo sản lượng, còn vật tư và khấu hao gần như giữ nguyên vì đã bỏ ra từ đầu vụ:

KhoảnXấuVừaTốt
Sản lượng2.100 kg3.000 kg3.300 kg
Giá bán12 nghìn đồng/kg20 nghìn đồng/kg25 nghìn đồng/kg
Tiền thu25,2 triệu60 triệu82,5 triệu
Vật tư25 triệu25 triệu25 triệu
Thuê công thu hái7 triệu10 triệu11 triệu
Khấu hao5 triệu5 triệu5 triệu
Tổng chi phí37 triệu40 triệu41 triệu
Phần còn lạilỗ 11,8 triệu20 triệu41,5 triệu

Điều đáng chú ý là sự bất cân xứng: từ kịch bản vừa sang kịch bản xấu, phần còn lại giảm 31,8 triệu đồng; từ vừa sang tốt chỉ tăng 21,5 triệu đồng. Lý do là chi phí vật tư đã bỏ ra từ đầu vụ không giảm được khi hàng ít hay giá thấp. Đó là bản chất của sản xuất nông nghiệp: chi phí chắc chắn, thu nhập không chắc chắn.

Tìm điểm gãy: giá thấp nhất và sản lượng thấp nhất còn hoà vốn

Giá hoà vốn với sản lượng vừa. Lấy tổng chi phí chia cho sản lượng: 40 triệu ÷ 3.000 kg ≈ 13,3 nghìn đồng mỗi kg. Nếu giá rơi xuống dưới mức này mà sản lượng vẫn bình thường, vụ đó lỗ. So mức này với giá thấp nhất vài năm gần đây ở địa phương: nếu giá từng xuống dưới mức đó nhiều lần, rủi ro là có thật.

Sản lượng hoà vốn với giá vừa. Lấy tổng chi phí chia cho giá: 40 triệu ÷ 20 nghìn = 2.000 kg. Nghĩa là sản lượng chỉ cần giảm khoảng một phần ba so với kịch bản vừa là hết lãi. Người mới làm thường đạt sản lượng thấp hơn người có kinh nghiệm, nên điểm này cần xem kỹ.

Khoảng an toàn. Giá vừa 20 nghìn so với giá hoà vốn 13,3 nghìn cho khoảng đệm khoảng một phần ba. Mô hình có khoảng đệm mỏng hơn, ví dụ dưới một phần mười, là mô hình rất nhạy; chỉ một biến động nhỏ là lỗ.

Thêm công của gia đình vào. Nếu muốn trả cho mình mức công tương đương đi làm thuê, cộng khoản đó vào chi phí rồi tính lại điểm gãy. Ví dụ thêm 15 triệu đồng công gia đình, tổng chi phí thành 55 triệu đồng, giá hoà vốn lên 55 triệu ÷ 3.000 kg ≈ 18,3 nghìn đồng mỗi kg, gần sát giá vừa.

Ước lượng bình quân nhiều năm từ ba kịch bản

Ba kịch bản cho bạn ba điểm, nhưng một mô hình sẽ chạy nhiều năm, mỗi năm rơi vào một kịch bản khác nhau. Một cách ước lượng thô là hỏi những người làm lâu năm: trong khoảng mười năm gần đây, có mấy năm tệ, mấy năm bình thường, mấy năm thuận lợi. Câu trả lời không chính xác, nhưng tốt hơn nhiều so với ngầm cho rằng năm nào cũng là năm vừa.

Ví dụ giả định: người làm trong vùng cho biết mười năm qua có khoảng ba năm tệ, năm năm bình thường và hai năm thuận lợi. Bình quân mỗi năm là (3 × âm 11,8 + 5 × 20 + 2 × 41,5) ÷ 10 = (âm 35,4 + 100 + 83) ÷ 10 = 147,6 ÷ 10 ≈ 14,8 triệu đồng. Con số này thấp hơn khoảng một phần tư so với kịch bản vừa là 20 triệu đồng, dù năm năm trong mười năm là năm vừa.

Bài học ở đây là con số “mỗi vụ lời chừng này” mà bạn hay nghe thường nằm gần kịch bản vừa hoặc tốt, trong khi thu nhập thật qua nhiều năm kéo xuống vì những năm lỗ. Khi so mô hình này với một lựa chọn khác, như đi làm thuê hay giữ ruộng lúa cũ, hãy so bằng con số bình quân nhiều năm chứ đừng so bằng con số của năm đẹp.

Thử hai năm xấu liên tiếp

Một năm xấu thường chịu được nếu có quỹ dự phòng. Điều làm nhiều nông hộ kiệt sức là hai năm xấu nối tiếp nhau, khi quỹ đã cạn từ năm trước. Trong ví dụ trên, nếu mỗi năm làm một vụ ớt và gặp hai năm xấu liên tiếp, tổng lỗ là 11,8 × 2 = 23,6 triệu đồng, chưa kể chi tiêu gia đình vẫn phải lo trong hai năm đó.

Bạn nên tự hỏi: nếu điều này xảy ra, gia đình xoay xở bằng gì? Có nguồn thu khác như lương, làm thuê, ruộng lúa hay không? Có phải bán tài sản hay vay thêm không? Nếu câu trả lời là phải vay nóng, mô hình đang quá sức và nên thu nhỏ quy mô trước khi bắt đầu.

Phép thử này cũng giúp xác định cỡ quỹ dự phòng. Một mức tham khảo là đủ bù lỗ của một năm theo kịch bản xấu cộng với chi phí vật tư để làm lại vụ tiếp theo. Với ví dụ trên, đó là 11,8 + 25 = 36,8 triệu đồng. Nếu gia đình chưa có khoản này, cách hợp lý là bắt đầu ở diện tích nhỏ hơn để mọi con số đều giảm theo, thay vì vay để có quỹ dự phòng.

Làm mô hình bớt nhạy với giá và sản lượng

Bạn không kiểm soát được giá hay thời tiết, nhưng có thể thiết kế mô hình để chúng ít làm đau hơn:

  • Giảm chi phí cố định ban đầu: hạ tầng tạm, mượn hoặc thuê máy thay vì mua, để khi năm xấu không phải gánh khấu hao lớn.
  • Trồng xen hoặc luân canh nhiều loại cây có mùa giá khác nhau, để không đặt cược cả năm vào một mặt hàng.
  • Gieo lệch thời vụ so với số đông trong vùng một vài tuần, nếu điều kiện kỹ thuật cho phép, để tránh lúc cả vùng cùng thu hoạch.
  • Có nhiều người mua: thương lái, chợ, quán ăn, khách lẻ. Mất một người mua không làm cả vụ kẹt hàng.
  • Có cách giữ hàng hoặc sơ chế như phơi, sấy, muối, để khi giá tươi quá thấp vẫn có lựa chọn khác ngoài bán tháo. Sơ chế cũng cần vốn và kỹ thuật, nên tính riêng.
  • Giữ nguồn thu không phụ thuộc mô hình trong vài năm đầu, như một người trong nhà vẫn đi làm có lương.

Mỗi biện pháp đều có chi phí riêng và làm giảm lãi ở kịch bản tốt. Đổi lại, chúng làm kịch bản xấu bớt xấu. Với người mới bắt đầu, đó thường là một cuộc trao đổi đáng làm.

Câu hỏi thường gặp

Giảm 30% sản lượng và 40% giá có phải là quá bi quan không?

Không có tỷ lệ chuẩn cho mọi mô hình. Cách tốt nhất là hỏi người làm lâu năm năm tệ nhất họ gặp sản lượng và giá xuống tới đâu, rồi dùng chính những con số đó. Ở nhiều mặt hàng nông sản, giá có thể dao động mạnh hơn mức trong ví dụ.

Có cần tính lãi tiền vay vào ba kịch bản không?

Có, nếu bạn vay để đầu tư. Lãi vay là chi phí cố định phải trả dù năm tốt hay xấu, nên nó làm kịch bản xấu xấu hơn. Cộng lãi vay của kỳ tương ứng vào tổng chi phí rồi tính lại phần còn lại và điểm hoà vốn.

Với cây lâu năm thì làm ba kịch bản thế nào?

Thay vì một vụ, bạn dựng kịch bản cho cả chu kỳ nhiều năm, gồm những năm kiến thiết chưa có thu và những năm kinh doanh. Kịch bản xấu nên gồm cả trường hợp năm có thu đầu tiên đến muộn hơn dự kiến một hai năm, và giá giảm đúng lúc cây bắt đầu cho thu.

Nếu kịch bản xấu vẫn có lãi thì có nên đầu tư lớn ngay không?

Kịch bản xấu có lãi là tín hiệu tốt, nhưng hãy kiểm tra lại các giả định: con số sản lượng có phải của người làm giỏi không, chi phí đã đủ chưa, có tính công gia đình chưa. Kể cả khi đúng, vẫn nên mở rộng từng bước vì kinh nghiệm thực tế luôn khác bảng tính.

Có công cụ nào giúp tính ba kịch bản cho nhanh không?

Một bảng tính trên điện thoại hoặc máy tính là đủ: mỗi kịch bản một cột, mỗi khoản một dòng, ô tổng dùng công thức. Khi thay giá hoặc sản lượng, kết quả tự cập nhật. Giấy bút vẫn dùng được, chỉ cần ghi rõ cách tính để kiểm lại.

Làm sao biết giá trung bình vài năm gần đây ở địa phương?

Hỏi thương lái, chủ vựa, người bán ở chợ đầu mối và các hộ đã làm lâu năm; mỗi người nhớ một phần. Một số cơ quan nông nghiệp và trang tin chuyên ngành có theo dõi giá, nhưng giá tại ruộng ở xã bạn có thể khác giá trung bình được công bố.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138