Phân loại nông sản trước khi bán nghĩa là tự chia hàng thành các nhóm theo cỡ, hình thức và độ chín, rồi bán mỗi nhóm cho đúng người cần nó, thay vì để người mua trả một giá chung cho cả đống hàng. Khi bán xô, giá thường được tính theo phần hàng kém nhất; khi đã phân loại, phần hàng đẹp bán được giá của hàng đẹp, phần hàng xấu vẫn có chỗ đi.
Việc này không cần máy móc, chỉ cần thời gian, một vài dụng cụ đơn giản và một quy ước chia loại thống nhất trong nhà. Bài viết giải thích vì sao phân loại thường làm tổng thu tăng, cách đặt tiêu chí chia loại, cách tính xem có đáng công không bằng số liệu ví dụ giả định, và kênh bán hợp với từng loại hàng.
Vì sao bán xô thường thiệt cho nông hộ nhỏ
Khi người buôn mua xô, họ nhìn cả đống hàng và ước tỉ lệ hàng đẹp, hàng xấu. Họ sẽ phải tự phân loại lại khi về vựa, mất công, mất hao hụt, nên giá đưa ra đã trừ hết những khoản đó, kèm một phần dự phòng vì không biết chắc trong đống có bao nhiêu hàng hỏng. Người bán xô, vì thế, đang trả tiền cho sự không chắc chắn của người mua.
Một điều nữa: trong một đống hàng xô, vài quả dập, vài quả sâu làm người mua đánh giá thấp cả đống. Quả đẹp bị kéo giá xuống theo quả xấu. Ngược lại, một rổ hàng đã chọn kỹ, đều cỡ, không lẫn quả hỏng tạo cảm giác tin cậy và người mua dễ trả giá cao hơn cho đúng rổ đó.
Tuy vậy, bán xô cũng có lý do của nó. Nó nhanh, đỡ công, không phải lo tìm đầu ra cho hàng xấu. Với hộ thiếu người hoặc lúc chính vụ quá bận, bán xô có khi là lựa chọn hợp lý. Mục tiêu của bài này không phải khuyên bỏ hẳn bán xô, mà giúp bạn tính xem phân loại một phần hay toàn bộ có đáng công không với vườn mình.
Đặt tiêu chí chia loại cho rõ ràng
Phân loại chỉ có ích khi cả nhà, và cả người mua, hiểu giống nhau thế nào là loại một, loại hai. Bảng dưới là khung gợi ý cho trái cây; với rau, củ, hạt, bạn đổi tiêu chí cho phù hợp.
| Loại | Cỡ và khối lượng | Hình thức | Độ chín | Thường dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| Loại một | Trong khoảng cỡ lớn đã quy ước, đều nhau | Vỏ đẹp, không vết, không dị dạng | Đúng độ chín | Khách lẻ, khách đặt trước, làm quà |
| Loại hai | Nhỏ hơn hoặc không đều | Có vết nhẹ trên vỏ, không ảnh hưởng ruột | Đúng độ chín | Sạp trước nhà, chợ, gia đình ăn ngay |
| Hàng dạt | Rất nhỏ hoặc méo | Xước, có vết dập nhẹ, nứt | Có thể quá chín | Chế biến, quán nước, bán rẻ trong ngày |
| Loại bỏ | Bất kỳ | Thối, sâu, mốc | Hỏng | Ủ phân, cho chăn nuôi nếu an toàn |
Để chia cỡ cho đều mà không cần cân từng quả, nhiều hộ khoét một tấm gỗ hay tấm nhựa thành vài lỗ tròn theo các cỡ đã quy ước: quả lọt lỗ nhỏ là loại nhỏ, không lọt lỗ lớn là loại lớn. Dụng cụ đơn giản này giúp người mới cũng chia được giống người cũ.
Viết tiêu chí ra một tờ giấy dán ở chỗ phân loại. Khi có người làm thuê đến phụ, đưa họ đọc tờ ấy trước. Nếu bán cho một người mua quen, thống nhất luôn với họ tiêu chí này để sau không cãi nhau.
Tính thử: phân loại có đáng công không
Phép tính dưới đây là ví dụ giả định cho một tạ cam. Giá chỉ để minh hoạ cách tính; bạn cần tra giá thị trường hiện hành và thay bằng số thực của mình.
| Cách bán | Phân bổ hàng | Giá ví dụ | Thu |
|---|---|---|---|
| Bán xô | 100 kg | 15.000 đồng/kg | 1.500.000 đồng |
| Phân loại — loại một | 40 kg | 25.000 đồng/kg | 1.000.000 đồng |
| Phân loại — loại hai | 40 kg | 15.000 đồng/kg | 600.000 đồng |
| Phân loại — hàng dạt | 15 kg | 6.000 đồng/kg | 90.000 đồng |
| Phân loại — loại bỏ | 5 kg | 0 | 0 |
| Tổng khi phân loại | 100 kg | — | 1.690.000 đồng |
Trong ví dụ này, phân loại mang lại thêm khoảng 190.000 đồng cho mỗi tạ. Câu hỏi là phần thêm này có lớn hơn chi phí bỏ ra không: công phân loại, công tìm người mua cho từng loại, và rủi ro loại một không bán hết phải hạ giá. Nếu loại một chỉ bán được cho người buôn với giá xô, phân loại không có ý nghĩa.
Điều ví dụ cho thấy rõ nhất là lợi ích nằm ở chỗ có kênh riêng trả giá cao cho loại một. Không có kênh đó, phân loại chỉ là thêm việc. Vì vậy câu hỏi đúng không phải là có nên phân loại không, mà là mình có chỗ bán loại một với giá xứng đáng không.
Kênh cho từng loại hàng
Loại một: khách nhìn thấy và trả tiền cho sự khác biệt. Đó là khách đặt trước, khách mua làm quà, cửa hàng trái cây cần hàng đẹp, khách đi đường dừng ở sạp. Những kênh này thường đòi hỏi giao đều, đóng gói tốt, nên chỉ đưa vào đây phần hàng thật sự đẹp.
Loại hai: người mua để ăn, không cần đẹp. Chợ địa phương, sạp trước nhà với giá thấp hơn, hàng xóm, bếp ăn của trường hay của cơ quan nhỏ quanh vùng. Nói rõ đây là hàng loại hai, ruột vẫn ngon, khách sẽ quý sự thẳng thắn.
Hàng dạt: người mua để chế biến. Quán nước ép, người làm mứt, người làm giấm trái cây, cơ sở sấy. Hàng dạt cần bán nhanh trong ngày vì dễ hỏng, nên tốt nhất có sẵn vài người mua quen để gọi.
Tự chế biến một phần hàng dạt. Nếu không có người mua hàng dạt, có thể tự làm thành sản phẩm đơn giản dùng trong nhà hoặc bán, nhưng nhớ rằng bán đồ chế biến có yêu cầu riêng về an toàn thực phẩm. Đừng đầu tư máy móc chế biến chỉ để giải quyết hàng dạt khi chưa tính kỹ.
Đừng trộn loại để bán. Cám dỗ lớn nhất là trộn vài quả loại hai vào rổ loại một cho đủ cân. Một khách phát hiện, cả rổ loại một của bạn mất giá trong mắt họ mãi mãi.
Tổ chức khâu phân loại trong ngày thu hoạch
Phân loại diễn ra ngay trong ngày thu, khi mọi người đã mệt, nên cần được tổ chức để không thành nút thắt. Gợi ý một trình tự cho hộ có ba bốn người làm:
- Dọn một chỗ phân loại có mái che, thoáng, nền sạch, gần nơi để xe chở hàng.
- Đặt sẵn các sọt, rổ có đánh dấu rõ từng loại bằng màu hoặc ký hiệu; không dùng chữ nhỏ khó nhìn.
- Một người chuyên đổ hàng từ sọt hái ra mặt bàn, nhẹ tay; hai người chọn và chia loại theo tờ tiêu chí; một người cân và ghi sổ.
- Loại bỏ hàng hỏng ngay ở bước đầu để không lẫn vào hàng tốt.
- Ghi khối lượng mỗi loại vào sổ sau mỗi đợt; cuối ngày cộng lại để biết tỉ lệ các loại.
- Xếp hàng loại một ra riêng, che mát, chuẩn bị đóng gói; hàng dạt gọi người mua tới lấy ngay.
Sổ ghi tỉ lệ các loại qua nhiều mùa là thông tin quý: nó cho biết vườn có đang tốt lên không, khâu chăm sóc nào làm tăng tỉ lệ loại một, năm nào thời tiết làm hàng xấu đi. Đây cũng là căn cứ để bạn hứa với khách đặt trước một cách thận trọng.
Phân loại là bước đầu của chất lượng đều
Có một tác dụng của phân loại ít được nhắc tới: nó buộc người làm nhìn kỹ từng quả, và qua đó hiểu vườn mình hơn. Khi thấy rổ hàng dạt năm nay đầy hơn năm ngoái, bạn sẽ tự hỏi vì sao — sâu nhiều hơn, thiếu nước lúc nuôi trái, hay hái chậm. Câu hỏi ấy dẫn tới thay đổi trong cách chăm sóc.
Phân loại cũng là nền móng cho mọi chuyện thương hiệu sau này. Một cái tên trên túi hàng chỉ có giá trị khi những gì trong túi lần nào cũng như nhau. Không phân loại thì không thể có hàng đều, và không có hàng đều thì khó giữ khách quen.
Bắt đầu nhỏ: thử phân loại một phần sản lượng trong mùa này, chỉ chia hai loại, tìm một kênh cho loại một, ghi chép thu được bao nhiêu. Mùa sau, nhìn số liệu thật của mình để quyết định làm tiếp, làm rộng hay quay về bán xô. Quyết định dựa trên số của vườn mình luôn đáng tin hơn lời khuyên chung.
Những lỗi hay gặp khi mới bắt đầu phân loại
Hộ mới phân loại thường hăng hái ở đợt đầu rồi bỏ dở vì gặp những trục trặc có thể tránh trước. Dưới đây là các lỗi phổ biến nhất và cách khắc phục.
- Chia quá nhiều loại ngay từ đầu: năm sáu loại làm việc chọn chậm, người phụ dễ nhầm. Bắt đầu với hai loại và hàng bỏ, quen tay rồi mới chia thêm.
- Mỗi người chia một kiểu: người kỹ đẩy nhiều quả xuống loại hai, người dễ đưa quả xước lên loại một. Cần tờ tiêu chí chung và vài quả mẫu đặt sẵn trên bàn để so.
- Phân loại giữa trưa nắng: hàng nóng lên, người mệt, chọn ẩu. Nên phân loại ở chỗ râm, chia làm nhiều đợt ngắn trong ngày thu.
- Đổ hàng mạnh tay từ sọt ra bàn: chính khâu phân loại tạo thêm vết dập. Đổ thấp, đổ từ từ, lót bàn bằng vải mềm hoặc bao sạch.
- Chưa có người mua cho hàng dạt trước khi vào vụ: hàng dạt nằm lại, hỏng, cuối cùng phải bỏ, làm phép tính lời biến mất. Hỏi trước vài quán nước, người làm mứt trong vùng.
- Không ghi chép: phân loại xong mà không biết mỗi loại bao nhiêu cân, bán được bao nhiêu tiền, thì không có cách nào biết việc này có lợi hay không.
Phần lớn các lỗi trên đều xuất phát từ việc làm vội trong ngày thu. Dành một buổi trước vụ để chuẩn bị chỗ, dụng cụ, tờ tiêu chí và danh sách người mua cho từng loại sẽ tiết kiệm rất nhiều công khi vào vụ.
Câu hỏi thường gặp
Phân loại trái cây có cần cân từng quả không?
Thường không cần. Có thể dùng tấm khoét lỗ theo cỡ, hoặc so với vài quả mẫu đã cân để định cỡ bằng mắt. Chỉ khi bán cho khách đòi đúng khối lượng từng quả mới cần cân kỹ. Quan trọng là cả nhà dùng chung một chuẩn.
Người buôn có chịu mua riêng hàng loại hai và hàng dạt không?
Tuỳ người buôn và tuỳ thời điểm. Một số người buôn thích mua theo loại vì đỡ công phân loại lại, một số chỉ mua xô. Hãy hỏi trước, và nếu họ không mua riêng, tìm thêm người mua cho hàng dạt như quán nước, người làm mứt trước khi vào vụ.
Tỉ lệ hàng loại một bao nhiêu thì nên phân loại?
Không có ngưỡng cố định. Nếu tỉ lệ loại một quá thấp, chênh lệch thu được có thể không bù công. Cách chắc nhất là ghi chép tỉ lệ thực của vườn qua một hai đợt thu và làm phép tính như trong bài với giá thị trường hiện hành ở địa phương.
Có nên bán hàng xấu dưới tên thương hiệu của nhà mình không?
Không nên gắn tên lên hàng loại hai hay hàng dạt nếu tên ấy đang dùng cho hàng loại một. Khách sẽ không phân biệt được và nghĩ chất lượng của bạn giảm. Hàng loại hai có thể bán túi trơn, nói rõ là hàng loại hai.
Phân loại rau có khác phân loại trái cây không?
Nguyên tắc giống nhau nhưng tiêu chí khác: với rau lá thường là độ non, độ dài, lá vàng, sâu ăn; với củ là cỡ, vết nứt, vết xước. Rau héo nhanh nên phải phân loại và đưa vào nơi mát ngay sau khi thu, không để phân loại kéo dài giữa trưa.