KhoiSac.comKhởi Sắc
Mô hình ở đồng bằng sông Cửu Long

Nuôi cá trên ruộng mùa nước nổi: quây lưới, chọn cá và tính thử một mùa

Mô hình quây lưới nuôi cá trên ruộng ngập mùa lũ ở An Giang, Đồng Tháp: ruộng nào làm được, chọn cá, bảng lãi giả định năm lũ vừa, lũ nhỏ, lũ lớn.

Flooded Mekong Delta rice field in flood season enclosed by tall nets on bamboo poles, man standing in a small boat scattering feed, distant tree line reflected in brown water

Ở vùng đầu nguồn, những cánh đồng không có đê bao khép kín thường ngập vài tháng mỗi năm, và nhiều hộ quây lưới nuôi cá ngay trên ruộng trong thời gian đó, rồi rút nước làm lúa khi lũ xuống. Mô hình này tận dụng nước, phù sa và thức ăn tự nhiên của mùa lũ, nhưng kết quả phụ thuộc rất nhiều vào việc năm đó lũ lớn hay nhỏ.

Vùng có kiểu sinh kế này nằm phía thượng nguồn sông Tiền, sông Hậu, phần lớn thuộc tỉnh An Giang và Đồng Tháp ngày nay. Bài này viết cho hộ có ruộng ở vùng ngập lũ đang muốn biến mấy tháng nước nổi từ thời gian chờ thành mùa có thu. Các con số là ví dụ giả định; bài không nói về mức nước hay năng suất thực tế của năm nào.

Ruộng nào làm được: điều kiện của nước và của cả cánh đồng

Điều kiện đầu tiên là ruộng thật sự ngập nước đủ sâu và đủ lâu trong mùa lũ. Những vùng đã có đê bao khép kín để làm thêm vụ lúa thu đông thì nước lũ không vào ruộng, mô hình này không áp dụng. Ngược lại, những ruộng nằm ngoài đê bao hoặc trong vùng được quy hoạch để xả lũ, chứa lũ thì có mấy tháng nước lên đều đặn.

Điều kiện thứ hai là địa hình. Ruộng quá thấp, nằm ngay đường nước chảy mạnh thì lưới dễ bị dòng chảy và rác trôi làm rách. Ruộng quá cao thì nước ngập ngắn ngày, cá chưa kịp lớn. Nhiều hộ chọn phần ruộng có bờ cũ chắc, nước tương đối yên.

Điều kiện thứ ba là quan hệ với các ruộng xung quanh. Trong mùa lũ, cả cánh đồng là một mặt nước liền; quây lưới không được chắn đường nước, đường ghe đi lại của xóm, không được lấn sang ruộng người khác. Nhiều nơi có quy ước riêng về việc này, nên hỏi chính quyền xã và bà con chung cánh đồng trước khi cắm cọc. Việc giăng lưới chắn kênh rạch công cộng hoặc dùng ngư cụ bị cấm để bắt cá tự nhiên là trái quy định; nếu chưa rõ ranh giới được phép, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Điều kiện cuối cùng là người canh. Mùa lũ là mùa cá dễ thất thoát, lưới dễ bị rách, có khi còn mất trộm. Hộ phải có người ở gần ruộng, có xuồng để đi kiểm tra hằng ngày.

Chuẩn bị quây lưới trước khi nước lên

Phần lớn công việc phải làm khi ruộng còn khô hoặc nước mới bắt đầu lên. Những việc chính:

  • Gia cố bờ cũ và cắm cọc: cọc tre hoặc cọc bê tông dọc theo bờ, đủ cao so với mức nước lớn nhất những năm gần đây, chôn đủ sâu để không bị dòng nước nhổ lên.
  • Giăng lưới: lưới bao quanh ruộng, chân lưới chôn sâu xuống đất để cá không lủi ra, mép trên cao hơn mặt nước để cá không phóng qua khi nước dâng nhanh.
  • Chừa chỗ đặt sàn ăn: nếu cho ăn bổ sung, đặt vài sàn cố định để dễ theo dõi cá ăn hết hay dư.
  • Đào hoặc giữ một góc sâu: khi nước rút, cá dồn về chỗ sâu, dễ thu hoạch và không bị mắc cạn.
  • Chuẩn bị xuồng, lưới thu hoạch, chỗ chứa cá: lúc nước rút cá cần thu nhanh, thiếu dụng cụ là mất cá.

Lưới và cọc là khoản đầu tư dùng được nhiều mùa nếu bảo quản tốt. Sau mỗi mùa, gỡ lưới, rửa sạch, phơi khô, cất nơi râm. Lưới để ngoài nắng suốt mùa khô sẽ giòn, mùa sau rách ngay khi gặp rác trôi.

Chọn cá theo thức ăn tự nhiên và theo người mua

Không có bộ cá chuẩn cho mọi ruộng. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ khi chọn, kèm điều cần lưu ý; giống cá nên mua ở cơ sở có kiểm dịch.

Nhóm cáƯu điểmLưu ý
Cá ăn tạp, ăn thực vật (cá chép, mè, rô phi và tương tự)Tận dụng tốt cỏ, phù sa, sinh vật nhỏ trong nước lũ; chi phí thức ăn thấpGiá bán thường không cao; cần biết trước ai thu mua
Cá đồng bản địa (cá rô đồng, cá trê, cá sặc)Quen điều kiện địa phương, người mua thích vì gần với cá tự nhiênCon giống nhân tạo cần chọn kỹ; cá rô, cá trê dễ thoát qua lưới hở
Cá ăn đạm (cá lóc và tương tự)Giá bán thường cao hơnCần nhiều thức ăn đạm, chi phí cao, cá lớn ăn cá nhỏ nên không thả chung với cá giống nhỏ

Nhiều hộ thả kết hợp vài loại ăn tạp để tận dụng nhiều tầng thức ăn, chỉ thêm một ít cá giá cao. Người mới nên tránh dồn vào cá ăn đạm vì nếu cá chậm lớn, tiền thức ăn sẽ ăn hết phần lãi. Dù chọn loại nào, hãy hỏi thương lái trong vùng trước: họ thu loại nào, cỡ nào, vào thời điểm nước rút có thu kịp số lượng lớn không.

Tính thử một mùa trên một hecta: lũ vừa, lũ nhỏ, lũ lớn

Ví dụ giả định cho một hecta. Lưới, cọc 24 triệu đồng dùng ba mùa, tính 8 triệu mỗi mùa; giống 15 triệu; thức ăn bổ sung 30 triệu; công canh và thu hoạch thuê thêm 5 triệu. Tổng chi phí một mùa: 8 + 15 + 30 + 5 = 58 triệu đồng.

Kịch bảnSản lượng giả địnhGiá giả địnhDoanh thuLãi
Lũ vừa, nước đủ lâu2 tấn35 nghìn đồng/kg70 triệu70 − 58 = 12 triệu
Lũ nhỏ, nước ngắn ngày, cá chậm lớn1,2 tấn30 nghìn đồng/kg36 triệu36 − 58 = −22 triệu
Lũ lớn, nước tràn lưới, mất phần lớn cá0,5 tấn35 nghìn đồng/kg17,5 triệu17,5 − 58 = −40,5 triệu

Bảng cho thấy lãi của năm thuận lợi khá mỏng so với khoản lỗ của năm bất lợi. Đây không phải mô hình làm giàu; nó là một cách kiếm thêm trong mùa ruộng nghỉ, và chỉ đáng làm khi chi phí được giữ thấp, đặc biệt là thức ăn. Người làm lâu năm thường thả mật độ vừa phải, cho ăn ít, dựa nhiều vào thức ăn tự nhiên, chấp nhận năng suất thấp hơn để giảm khoản lỗ trong năm xấu.

Một lợi ích khó định giá thường được người làm nhắc tới: cá ăn bớt ốc, cỏ, hạt cỏ dại, chất thải của cá cộng với phù sa làm ruộng màu mỡ hơn cho vụ lúa sau. Đừng đưa lợi ích này thành con số trong bảng khi chưa tự đo được trên ruộng mình.

Thu hoạch và bán khi nước rút

Thời điểm nước rút là lúc quyết định phần lớn kết quả của cả mùa. Cá theo nước dồn dần về chỗ sâu, mật độ trong một góc ruộng tăng nhanh, oxy giảm, chỉ chậm vài ngày là có thể mất một phần đáng kể. Người làm lâu năm thường thu tỉa cá lớn từ khi nước bắt đầu xuống, không chờ tới lúc ruộng gần cạn mới thu một lần.

Thu tỉa còn giúp rải lượng bán ra, tránh bán dồn vào đúng lúc cả cánh đồng cùng thu. Nếu nhà có ao hoặc mương sâu, có thể chuyển một phần cá về đó nuôi tiếp vài tuần, bán dần khi giá ổn hơn. Cá đồng bán tươi sống thường được giá hơn cá đã chết, nên cần dụng cụ giữ cá sống như thùng có sục khí hoặc ghe có khoang nước.

Về người mua, hãy liên hệ thương lái từ trước mùa, hỏi họ cần cỡ cá nào, số lượng mỗi lần bao nhiêu, trả tiền thế nào. Một phần cá có thể bán lẻ ở chợ quê, cho hàng xóm, quán ăn gần nhà; phần này giá tốt hơn nhưng số lượng ít. Cá nhỏ, cá tạp có thể làm mắm, khô theo cách của gia đình, nhưng nếu định bán ra ngoài thì phải đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm theo quy định hiện hành.

Sau thu hoạch, gỡ lưới, nhổ cọc hoặc gia cố cọc để dùng mùa sau, dọn ruộng cho kịp lịch làm lúa. Ghi lại sản lượng từng loại cá và giá bán từng đợt; đây là dữ liệu quý nhất để quyết định mật độ và loại cá cho mùa sau.

Rủi ro cần lường trước

Lũ không theo năm trước. Mức lũ thay đổi theo năm, phụ thuộc mưa ở thượng nguồn và việc vận hành các công trình trên dòng chính. Không thể dựa vào mức nước năm ngoái để quyết định mật độ thả năm nay. Theo dõi bản tin dự báo lũ của cơ quan khí tượng thuỷ văn và thông báo của địa phương.

Nước rút quá nhanh. Khi nước rút nhanh, cá dồn về góc sâu, thiếu oxy, dễ chết hàng loạt nếu không thu kịp. Chuẩn bị người và dụng cụ thu hoạch từ trước khi nước bắt đầu rút.

Thất thoát qua lưới rách. Rác trôi, cây trôi, cua chuột cắn lưới. Kiểm tra lưới hằng ngày, đặc biệt sau những đêm nước lên mạnh.

Giá thấp khi cả vùng cùng thu. Nước rút cùng lúc trên cả cánh đồng, nhiều hộ cùng bán, thương lái có lợi thế ép giá. Giữ được một phần cá trong ao nhà để bán dần là một cách giảm áp lực.

An toàn của người. Mùa lũ là mùa đuối nước. Người canh ruộng đi xuồng một mình ban đêm, trẻ em theo cha mẹ ra ruộng — luôn có áo phao, không đi một mình khi nước chảy xiết.

Năm đầu nên làm thế nào

Nếu bạn chưa từng nuôi cá ruộng mùa lũ, năm đầu nên coi là năm học. Gợi ý:

  1. Hỏi xã về quy định, quy ước của cánh đồng về quây lưới mùa lũ; xác định ruộng nằm ngoài đê bao hay trong vùng có kế hoạch xả lũ.
  2. Quây lưới một phần ruộng thay vì cả ruộng, chọn chỗ nước yên, bờ chắc.
  3. Thả cá ăn tạp mật độ thấp, cho ăn bổ sung ở mức vừa phải.
  4. Ghi mức nước hằng tuần, lượng thức ăn, các lần lưới rách và sửa.
  5. Chuẩn bị sẵn người và dụng cụ cho lúc nước rút.
  6. Sau mùa, tính lãi thực, so với bảng giả định, rồi mới quyết định mở rộng diện tích hay đổi loại cá.

Một mùa lũ quan sát kỹ dạy được nhiều hơn mọi lời khuyên, vì mỗi cánh đồng có nhịp nước riêng mà chỉ người ở đó mới biết.

Cũng đừng ngại hỏi những hộ đã bỏ mô hình này: lý do họ dừng thường là bài học đắt giá nhất, từ chuyện lưới rách giữa đêm lũ, cá chết lúc nước rút, đến chuyện không tìm được người mua khi cả vùng cùng thu.

Câu hỏi thường gặp

Nuôi cá mùa nước nổi có cần giấy phép không?

Nuôi cá trên ruộng của mình theo hướng chung không phải xin phép phức tạp, nhưng phải tuân thủ quy định về không chắn dòng chảy, không lấn ruộng người khác và không dùng ngư cụ bị cấm. Hỏi xã về quy ước địa phương; trường hợp phức tạp có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Có thể nuôi cá trong mùa lũ rồi làm lúa đông xuân ngay không?

Thường được, vì mô hình sinh ra để kết hợp với lúa. Cần thu cá xong, dọn lưới, làm đất kịp lịch xuống giống của địa phương. Phù sa và chất thải cá có thể giúp vụ lúa sau, nhưng mức độ tuỳ ruộng.

Ruộng trong đê bao có nuôi cá kiểu này được không?

Nếu đê bao khép kín và địa phương làm vụ thu đông, nước lũ không vào ruộng nên không có điều kiện như ruộng ngoài đê. Một số nơi có kế hoạch mở đê xả lũ theo chu kỳ; hỏi xã để biết ruộng mình thuộc vùng nào.

Cá giống mua ở đâu thì an toàn?

Mua ở cơ sở sản xuất giống có giấy kiểm dịch, có địa chỉ rõ ràng, tốt nhất là nơi đã có nhiều hộ trong vùng mua. Cá giống trôi nổi giá rẻ thường mang mầm bệnh hoặc không đúng loại.

Có nên thả cá lóc vì giá cao?

Cá lóc cần nhiều thức ăn đạm và ăn thịt cá nhỏ, chi phí và rủi ro đều cao hơn cá ăn tạp. Người mới nên bắt đầu với cá ăn tạp, chỉ thả cá lóc khi đã quen và tính được chi phí thức ăn.

Năm lũ nhỏ có nên bỏ không nuôi?

Nếu dự báo cho thấy lũ thấp và ngắn ngày, nhiều hộ giảm mật độ hoặc không thả để tránh lỗ. Quyết định nên dựa trên bản tin dự báo chính thức và kinh nghiệm của người làm lâu năm trong vùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138