Làm vụ đông trên đất hai lúa là chen thêm một vụ màu ngắn ngày vào khoảng trống từ lúc gặt lúa mùa đến lúc cấy lúa xuân, thường gói trong chừng ba tháng rưỡi đến bốn tháng. Ở đồng bằng sông Hồng, nơi bình quân mỗi hộ chỉ có vài sào ruộng, đây là cách tăng thu trên chính mảnh đất đang có mà không phải thuê thêm, không phải chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Cây hay chọn là khoai tây, ngô, bí xanh, bí đỏ, su hào, bắp cải, cà rốt, đậu tương.
Vụ đông có lãi hay không phụ thuộc ba thứ: ruộng có thoát nước được không, gia đình có đủ người làm trong những tuần cao điểm không, và có người mua khi đến lứa hay không. Bài này đi qua cách chọn cây theo chân ruộng, một phép tính vốn – thu cho một sào bằng số giả định, những chỗ người làm lần đầu hay hụt, và khi nào nên để ruộng nghỉ thay vì cố làm.
Vì sao vụ đông hợp với đất ít người đông
Đồng bằng sông Hồng có mùa đông lạnh, khô và ít mưa hơn hẳn so với mùa hè. Với cây lúa, đó là khoảng thời gian bỏ trống. Với nhiều loại rau màu ôn đới hoặc á nhiệt đới như khoai tây, su hào, bắp cải, cà rốt, đây lại là mùa thuận: trời mát, ít sâu bệnh hơn mùa nóng, độ ẩm vừa phải. Đó là lợi thế khí hậu mà miền Nam không có, nên rau vụ đông của miền Bắc có chỗ đứng riêng trên thị trường.
Điểm thứ hai là sức lao động. Sau khi gặt lúa mùa, nhiều gia đình có người nông nhàn đến tận Tết. Vụ đông biến khoảng nông nhàn ấy thành ngày công có thu nhập, nhất là với người lớn tuổi không đi làm khu công nghiệp được. Thứ ba, cây vụ đông trả lại cho đất một phần: rơm rạ vùi hoặc phủ luống, phân bón cho cây màu còn dư một phần cho lúa xuân, đất được cày xới thêm một lần nên tơi hơn.
Nhưng vụ đông cũng là vụ chịu áp lực thời gian. Nếu lúa mùa gặt muộn, cây đông trồng muộn theo, đến lúc thu hoạch lại vướng lịch làm đất cho lúa xuân. Chính vì vậy nhiều địa phương phân ra vụ đông sớm, đông chính vụ và đông muộn, mỗi trà hợp với một nhóm cây. Bạn cần biết lúa mùa nhà mình thường gặt vào tuần nào trước khi chọn cây, đừng chọn theo nhà hàng xóm.
Chọn cây theo chân ruộng và sức nhà
Bảng dưới so sánh nhóm cây vụ đông phổ biến theo những tiêu chí nông hộ cần cân nhắc. Đây là so sánh tương đối để định hướng, mức cụ thể phụ thuộc giống, đất và thời tiết từng năm.
| Nhóm cây | Chân ruộng hợp | Vốn ban đầu | Công chăm | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|---|
| Khoai tây | Ruộng vàn, thoát nước tốt, đất thịt nhẹ | Cao (tiền giống lớn) | Trung bình | Mưa úng, sương muối, giá lúc thu rộ |
| Ngô đông | Ruộng vàn cao, có thể làm đất tối thiểu | Thấp – trung bình | Thấp | Rét đậm làm chậm, giá ngô bắp biến động |
| Bí xanh, bí đỏ | Ruộng vàn, gần nhà để trông | Trung bình | Cao lúc thụ phấn, làm giàn | Rét làm đậu quả kém |
| Su hào, bắp cải | Ruộng chủ động tưới tiêu | Trung bình | Cao (tưới thường xuyên) | Giá rớt mạnh khi cả vùng trồng trùng lứa |
| Cà rốt | Đất cát pha, đất bãi tơi xốp | Trung bình | Trung bình | Đất chặt làm củ chẻ, khó bán lẻ |
| Đậu tương đông | Ruộng ẩm, có thể gieo không làm đất | Thấp | Thấp | Năng suất thấp, giá trị không cao |
Nếu ruộng trũng, mưa trái mùa dễ đọng nước, nên loại khoai tây và cà rốt ra trước tiên vì củ thối rất nhanh khi ngập. Nếu nhà chỉ còn hai người lớn tuổi, ngô và đậu tương nhẹ công hơn hẳn rau ăn lá. Nếu gần đường lớn hoặc chợ đầu mối, rau ăn lá và bí bán lẻ được giá hơn vì giao hàng nhanh.
Tính thử vốn và thu một sào khoai tây
Ví dụ giả định cho một sào Bắc Bộ (360 m²) trồng khoai tây theo cách làm đất tối thiểu, phủ rơm. Mọi con số dưới đây chỉ để minh hoạ cách tính; giá giống, giá phân và giá bán phải tra lại ở địa phương vào đúng mùa.
| Khoản | Cách tính giả định | Thành tiền (đồng) |
|---|---|---|
| Giống | 45 kg × 20.000 đ/kg | 900.000 |
| Phân bón các loại | Phân chuồng ủ có sẵn, mua thêm phân khoáng | 500.000 |
| Thuốc bảo vệ thực vật | Phòng mốc sương một đến hai lần | 150.000 |
| Thuê công lúc trồng và dỡ | Hai công thuê × 150.000 đ | 300.000 |
| Tổng tiền mặt bỏ ra | 1.850.000 | |
| Sản lượng giả định | 600 kg củ | |
| Doanh thu nếu bán 8.000 đ/kg | 600 × 8.000 | 4.800.000 |
| Còn lại sau tiền mặt | 4.800.000 − 1.850.000 | 2.950.000 |
Gia đình tự bỏ khoảng 12 ngày công. Chia 2.950.000 đồng cho 12 công, mỗi ngày công nhà được chừng 245.000 đồng. Bây giờ thử kịch bản giá rơi xuống 5.000 đ/kg vì cả vùng thu cùng lúc: doanh thu còn 3.000.000, trừ 1.850.000 tiền mặt còn 1.150.000, tức mỗi công chưa tới 96.000 đồng. Cùng một ruộng, cùng một công sức, giá bán quyết định gần hết.
Phép tính này chưa trừ tiền thuê đất vì giả định ruộng nhà, chưa trừ khấu hao bình phun, cuốc xẻng. Nếu bạn thuê ruộng để làm vụ đông thì phải cộng tiền thuê vào tổng chi, và lúc đó kịch bản giá thấp có thể lỗ.
Lịch làm một vụ đông từ khi gặt lúa mùa
Các bước dưới viết cho trà đông chính vụ; trà sớm hay muộn thì dịch lịch tương ứng.
- Trước gặt hai tuần: quyết định cây trồng, đặt giống ở nơi có nguồn gốc rõ ràng, chuẩn bị phân chuồng đã ủ hoai. Giống khoai tây cần được xử lý cho nảy mầm đều trước khi trồng.
- Gặt lúa: gặt sát gốc nếu làm đất tối thiểu, giữ lại rơm khô ráo để phủ luống. Không đốt rơm trên ruộng.
- Tháo nước, lên luống: rạch rãnh thoát nước quanh ruộng và giữa các luống. Ruộng còn ướt quá thì đợi, ép đất lúc nhão làm củ, rễ phát triển kém.
- Trồng và phủ: đặt củ giống hoặc cây con, bón lót, phủ rơm dày vừa đủ để giữ ẩm và che ánh sáng cho củ.
- Chăm trong tháng đầu: giữ ẩm đều, theo dõi bản tin thời tiết để che chắn khi có rét đậm hoặc sương muối.
- Giai đoạn giữa vụ: thăm ruộng sau mỗi đợt mưa phùn, phát hiện sớm vết bệnh trên lá, phun theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông xã, đúng thời gian cách ly.
- Trước thu hai tuần: liên hệ người mua, hỏi giá vài nơi, hẹn ngày dỡ để không bị ép giá vì củ đã nằm trên bờ.
- Thu hoạch và dọn ruộng: dỡ khi trời ráo, để củ se vỏ trong bóng râm, dọn sạch tàn dư để làm đất kịp cho lúa xuân.
Một nguyên tắc nên giữ: lịch vụ đông phải nhường lịch lúa xuân. Thu được thêm vài trăm cân rau mà cấy lúa xuân trễ, năng suất lúa giảm thì cái lợi bị trừ lại gần hết.
Những chỗ người làm vụ đông lần đầu hay hụt
Chọn cây theo giá năm ngoái. Năm trước bắp cải được giá thì năm nay cả xóm trồng bắp cải, và đến lứa thì giá rơi. Giá năm ngoái là thông tin có giá trị thấp nhất để quyết định năm nay. Nên đa dạng hai cây trên cùng diện tích hoặc lệch lứa vài tuần so với số đông.
Thiếu rãnh thoát nước. Vụ đông ít mưa nhưng không phải không mưa. Một trận mưa trái mùa vài ngày liền trên ruộng không có rãnh là đủ làm thối củ khoai tây. Đào rãnh tốn thêm một buổi nhưng là khoản bảo hiểm rẻ nhất.
Không tính công nhà. Nhiều hộ thấy ra tiền là coi như lãi, không biết mỗi ngày công thực được bao nhiêu. Khi so với một ngày đi làm thuê, bạn mới biết vụ đông có đáng làm không và nên chọn cây nào nhẹ công.
Mua giống không rõ nguồn. Giống củ trôi nổi có thể mang bệnh virus, mọc không đều, năng suất kém mà nhìn bằng mắt khó biết. Giống là khoản lớn nhất trong chi phí khoai tây nên càng đáng hỏi kỹ.
Bỏ quên khâu bán. Rau vụ đông thu rộ trong vài tuần. Không có người mua quen thì củ, cải nằm chờ, giảm chất lượng từng ngày. Hỏi trước người thu gom, bếp ăn, chợ đầu mối từ giữa vụ, đừng đợi tới lúc dỡ.
Đọc thời tiết vụ đông: rét đậm, sương muối, mưa phùn
Rét đậm kéo dài. Khi nhiệt độ xuống thấp nhiều ngày liền, cây non sinh trưởng chậm hẳn, ngô và bí đậu quả kém, cây ăn lá chậm lớn nên lứa thu bị dồn về sau. Với cây đang ở giai đoạn đầu, phủ rơm dày hơn ở gốc và hạn chế tưới vào lúc chiều tối giúp cây đỡ sốc lạnh. Theo dõi bản tin dự báo của cơ quan khí tượng để chủ động, không đợi cây vàng lá mới xử lý.
Sương muối. Những đêm trời quang, lặng gió, nhiệt độ sát mặt đất có thể hạ rất thấp, hơi nước đọng thành tinh thể trên lá làm cháy mép lá khoai tây, cà chua, bí. Ruộng ở chỗ trũng, nơi khí lạnh dồn xuống, thường bị nặng hơn ruộng cao. Một số hộ tưới nhẹ vào sáng sớm để rửa sương hoặc che phủ những luống quý; cách nào hợp thì nên hỏi khuyến nông xã.
Mưa phùn, nồm ẩm cuối vụ. Khoảng cuối đông sang xuân, trời mưa phùn, độ ẩm cao kéo dài là điều kiện thuận cho bệnh nấm trên lá như mốc sương ở khoai tây và cà chua. Bệnh có thể lan cả ruộng trong vài ngày. Thăm ruộng sau mỗi đợt nồm, nhổ bỏ cây bệnh nặng và xử lý theo hướng dẫn, đúng thời gian cách ly trước khi thu.
Khô hạn đầu vụ. Có năm sau gặt lúa mùa trời hanh khô, đất nứt, nước kênh mương chưa về. Gieo trồng khi đất quá khô làm hạt nảy mầm kém, củ giống khô héo. Nên chủ động trữ nước ở ao, giếng, hoặc lùi vài ngày đợi lịch lấy nước của hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp thay vì gieo liều.
Khi nào nên để ruộng nghỉ thay vì cố làm
Không phải năm nào, ruộng nào làm vụ đông cũng có lời. Nếu lúa mùa nhà bạn gặt muộn hẳn so với lịch thông thường, cây đông trồng muộn sẽ vướng rét đậm lúc cây non và vướng lịch cấy lúa xuân lúc thu hoạch. Khi đó một cây ngắn ngày, nhẹ vốn như đậu tương gieo không làm đất, hoặc để ruộng nghỉ và chỉ vùi rơm, có khi tốt hơn là cố trồng khoai tây.
Ruộng trũng, mạch nước ngầm cao, mưa là đọng nước cũng là trường hợp nên cân nhắc. Bạn có thể làm vụ đông trên phần ruộng cao và để phần trũng nghỉ, thay vì làm cả thửa. Nếu nhà thiếu người trong những tuần cao điểm mà phải thuê toàn bộ công, hãy tính lại kịch bản giá thấp: khi tiền công thuê cộng tiền giống đã gần bằng doanh thu ở giá thấp, rủi ro là quá lớn so với phần lợi.
Một tín hiệu khác là thị trường. Nếu bạn hỏi ba người thu mua mà không ai hẹn được, hoặc biết chắc cả vùng đang trồng cùng một cây, việc giảm diện tích hoặc đổi cây là quyết định khôn ngoan. Vụ đông là cơ hội tăng thu, không phải nghĩa vụ phải làm. Giữ ruộng khoẻ cho lúa xuân cũng là một cách giữ thu nhập.
Câu hỏi thường gặp
Một sào vụ đông thường làm hết bao nhiêu ngày công?
Tuỳ cây trồng. Theo ví dụ giả định trong bài, một sào khoai tây làm đất tối thiểu tốn khoảng 12 đến 14 công nhà cộng vài công thuê lúc trồng và dỡ. Rau ăn lá như su hào, bắp cải cần tưới đều nên tốn công hơn, ngô và đậu tương nhẹ công hơn hẳn.
Có cần xin phép khi trồng màu vụ đông trên đất lúa không?
Trồng một vụ màu ngắn ngày xen giữa hai vụ lúa, không làm thay đổi kết cấu ruộng, thường không phải là chuyển mục đích sử dụng đất. Nếu bạn định đắp bờ cao, đào ao hay làm nhà lưới cố định thì cần hỏi cán bộ địa chính xã và tra văn bản hiện hành; vướng mắc cụ thể có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Phủ rơm cho khoai tây có làm cây bị sâu bệnh nhiều hơn không?
Rơm khô, sạch, phủ vừa đủ dày thường giúp giữ ẩm và hạn chế cỏ. Rơm ẩm mốc hoặc lấy từ ruộng bị bệnh nặng thì có thể mang mầm bệnh. Nên dùng rơm phơi khô, không phủ quá dày làm bí củ, và hỏi khuyến nông xã nếu năm trước ruộng có dịch bệnh.
Nên trồng một loại cây hay nhiều loại trong vụ đông?
Với hộ nhỏ, chia hai cây trên cùng diện tích thường an toàn hơn: một cây bán nhanh như rau ăn lá, một cây giữ được lâu hơn như bí đỏ, khoai tây. Nếu một cây mất giá, cây kia đỡ phần. Đổi lại, việc chăm sóc phức tạp hơn và mua vật tư lẻ hơn.
Bao giờ nên dỡ khoai tây để bán được giá?
Thường giá thấp nhất vào giữa đợt thu rộ của cả vùng. Nếu giống và thời vụ cho phép, trồng sớm hoặc muộn hơn số đông vài tuần là một cách tránh. Ngoài ra, củ đã se vỏ và được phân loại theo cỡ thường bán dễ hơn. Luôn hỏi giá vài nơi trước khi dỡ.
Vụ đông có làm ảnh hưởng tới năng suất lúa xuân không?
Nếu thu hoạch đúng hạn và dọn ruộng kịp, phần phân và tàn dư cây màu thường còn hữu ích cho lúa xuân. Ảnh hưởng xấu xảy ra khi vụ đông kéo dài làm cấy lúa xuân trễ, hoặc tàn dư sâu bệnh không được dọn. Nguyên tắc là lịch vụ đông phải nhường lịch lúa.