KhoiSac.comKhởi Sắc
Mô hình ở Bắc Trung Bộ

Làm cá khô, mực khô quy mô hộ ở làng biển miền Trung: phơi sấy, vệ sinh và vốn

Hộ ở làng biển Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị làm hải sản khô: nguồn nguyên liệu, phơi hay sấy, vệ sinh, phép tính giả định, mùa mưa.

Coastal village yard in Quang Tri, rows of split fish drying on raised mesh racks under bright sun, a woman in gloves turning fish, fishing boats moored in the background

Ở nhiều làng biển Bắc Trung Bộ, phơi cá, phơi mực sau mỗi chuyến tàu về là công việc quen thuộc của phụ nữ và người lớn tuổi. Hải sản khô bảo quản được lâu hơn hàng tươi, bán được cho khách xa, và giữ lại phần giá trị mà nếu bán tươi ngay tại bến sẽ rơi vào tay thương lái. Nhưng làm khô quy mô hộ cũng có những cái bẫy: mưa trái mùa, hàng mốc, tẩm hoá chất bảo quản, và lãi mỏng hơn người ta tưởng.

Bài viết giúp bạn hiểu mô hình làm hải sản khô quy mô hộ: nguồn nguyên liệu, phơi nắng hay sấy, giữ vệ sinh, một phép tính giả định theo ngày làm việc, và những rủi ro cần biết trước khi đầu tư vào máy sấy hay mở rộng sân phơi.

Điều kiện để làm hải sản khô ở quy mô hộ

Nguồn nguyên liệu ổn định. Hộ có người đi biển hoặc có quan hệ mua đều với tàu cá tại bến có lợi thế lớn: biết hàng tươi, mua được giá hợp lý. Nguyên liệu không tươi thì làm khô cũng không cứu được; hàng sẽ tanh, nhanh hỏng và mất khách.

Chỗ phơi sạch, thoáng, cao ráo. Phơi trên giàn lưới cách mặt đất, xa đường đất bụi, xa chuồng trại, có lưới che ruồi. Phơi trực tiếp trên mặt đất, mặt đường là cách làm vừa mất vệ sinh vừa làm hàng mất giá.

Phương án khi trời mưa. Bắc Trung Bộ có mùa mưa dài cuối năm và những trận mưa bất chợt giữa mùa nắng. Không có chỗ sấy hay kho mát dự phòng, một đợt mưa ba bốn ngày có thể làm hỏng cả mẻ hàng.

Người làm có tay nghề. Mổ, rửa, ướp muối, canh độ khô vừa phải là kỹ năng tích luỹ qua nhiều năm. Khô quá thì hao, cứng, mất giá; chưa đủ khô thì mốc khi cất.

Nơi cất trữ. Hàng khô cần đóng gói kín, cất nơi khô mát hoặc tủ đông tuỳ loại. Kho ẩm thấp làm hàng chảy dầu, mốc, có mọt chỉ sau vài tuần.

Phơi nắng, sấy nhà kính và máy sấy: so sánh để chọn

Mỗi cách có ưu nhược điểm riêng. Hộ nhỏ thường bắt đầu bằng phơi nắng, rồi bổ sung dần các cách khác khi đã có khách ổn định.

Cách làmƯu điểmHạn chếHợp với ai
Phơi nắng trên giàn lướiÍt vốn, tận dụng nắng gió miền Trung, hàng có hương vị quen thuộcPhụ thuộc thời tiết, dễ dính bụi, ruồi; mưa là phải cất vộiHộ mới bắt đầu, làm theo mùa
Sấy trong nhà kính đơn giản (mái nhựa trong, có lưới)Che mưa nhẹ, che bụi, ruồi; nhiệt độ cao hơn ngoài trời nên khô nhanh hơnTốn vốn dựng khung, cần thông gió tốt để không bị hấp hơiHộ làm đều, muốn hàng sạch hơn
Máy sấy dùng điện hoặc nhiệtChủ động thời gian, làm được cả mùa mưa, hàng đều màuVốn đầu tư lớn hơn, tốn điện hoặc nhiên liệu, cần học cách chỉnh nhiệt độHộ hoặc nhóm hộ có lượng hàng lớn và khách thường xuyên

Nhiều hộ kết hợp: phơi nắng là chính, sấy hoàn thiện hoặc sấy cứu hàng khi gặp mưa. Trước khi mua máy sấy, nên đến xem cơ sở đã dùng, hỏi kỹ chi phí điện hoặc nhiên liệu cho mỗi mẻ, và tính xem lượng hàng của mình có đủ để máy chạy đều hay không.

Quy trình làm một mẻ cá khô quy mô hộ

Mỗi loại hải sản có cách làm riêng; trình tự dưới đây là khung chung cho cá khô, giúp bạn thấy những điểm dễ sai.

  1. Chọn nguyên liệu: cá tươi, mắt trong, mang đỏ, thịt chắc. Loại bỏ con dập nát.
  2. Sơ chế: mổ, bỏ ruột, rửa sạch bằng nước sạch; dao, thớt, thau chậu phải được rửa sạch trước và sau mỗi mẻ.
  3. Ướp muối: lượng muối và thời gian ướp tuỳ loại cá và khẩu vị khách. Ghi lại công thức để mẻ sau giống mẻ trước.
  4. Xếp lên giàn: xếp đều, không chồng lên nhau, phủ lưới chống ruồi.
  5. Phơi hoặc sấy: trở mặt đều, theo dõi độ khô bằng tay và mắt; mang vào khi trời chuyển mưa.
  6. Làm nguội và phân loại: để nguội hoàn toàn trước khi đóng gói, tách hàng đẹp, hàng xấu.
  7. Đóng gói và cất trữ: túi kín, ghi ngày làm, cất nơi khô mát hoặc tủ đông tuỳ loại hàng.

Tuyệt đối không dùng hoá chất cấm để chống ruồi, chống mốc hay tạo màu cho hàng. Ngoài việc gây hại sức khoẻ người ăn, chỉ một lần bị phát hiện cũng đủ làm mất toàn bộ khách quen và mang tiếng xấu cho cả làng.

Làm mực khô: những điểm khác với cá khô

Mực là mặt hàng khô có giá cao hơn nhiều loại cá, nhưng cũng khó làm hơn. Mực phải được làm khi còn thật tươi, thường ngay khi tàu cập bến: mổ, lấy nội tạng, giữ nguyên túi mực hoặc bỏ tuỳ cách làm, rửa sạch và căng đều trên giàn để thân mực phẳng, không cong vênh. Mực để lâu trước khi làm sẽ đổi màu, thịt bở, khi khô có mùi khó chịu và mất giá rõ rệt.

Mực một nắng chỉ phơi ngắn để se mặt, còn mềm bên trong, nên không bảo quản được lâu ở nhiệt độ thường; phải cấp đông ngay sau khi phơi và giữ lạnh suốt quá trình vận chuyển. Mực khô phơi kỹ để được lâu hơn, nhưng hao hụt khối lượng nhiều hơn và đòi hỏi nhiều ngày nắng liền. Mỗi loại hợp với một nhóm khách và một cách bán khác nhau; hộ nhỏ không nhất thiết làm cả hai.

Vì giá nguyên liệu mực cao, mỗi mẻ hỏng gây thiệt hại lớn hơn hẳn so với cá. Người mới nên bắt đầu với cá, rồi làm mực với số lượng nhỏ khi đã nắm được cách canh nắng, canh độ khô, và đã có tủ đông đủ chỗ. Nếu bán mực một nắng cho khách ở xa, cần tính kỹ chi phí giữ lạnh khi gửi hàng, khoản này dễ bị bỏ quên khi báo giá.

Tính thử theo một ngày làm việc (ví dụ giả định)

Các con số dưới đây chỉ minh hoạ cách tính. Giá cá tươi, tỷ lệ ra khô và giá bán thay đổi theo loại cá, mùa và nơi bán; bạn cần tự thay bằng số thực tế.

KhoảnCách tính giả địnhThành tiền
Cá tươi mua vào100 kg × 40.000 đồng/kg4 triệu đồng
Sản lượng cá khô100 kg ÷ 3,5 (khoảng 3,5 kg tươi ra 1 kg khô)khoảng 28,6 kg
Doanh thu28,6 kg × 180.000 đồng/kgkhoảng 5,14 triệu đồng
Muối, điện, bao bìước gộp0,4 triệu đồng
Công thuê phụước gộp0,3 triệu đồng
Còn lại mỗi ngày, chưa tính công gia đình5,14 − 4 − 0,4 − 0,3khoảng 0,44 triệu đồng

Nếu làm khoảng 150 ngày trong năm, phần còn lại khoảng 66 triệu đồng, chưa tính công của chính gia đình và khấu hao giàn phơi, tủ đông. Nhìn vào phép tính sẽ thấy phần lớn tiền nằm ở nguyên liệu; chỉ cần giá cá tươi tăng 10% hoặc giá bán giảm 10%, khoản còn lại gần như biến mất.

Thêm hao hụt: giả sử 10% hàng bị hỏng hoặc phải bán rẻ do gặp mưa, doanh thu giảm khoảng 0,5 triệu mỗi ngày, gần bằng toàn bộ phần còn lại. Lãi thực của làm hải sản khô thường đến từ bán lẻ được giá cao hơn và giữ hao hụt thấp, chứ không phải từ khối lượng.

Rủi ro và cách giảm

Thời tiết. Mưa trái mùa, mưa dầm cuối năm, nồm ẩm đầu năm đều làm hàng khó khô hoặc mốc. Theo dõi dự báo, có chỗ sấy dự phòng, và giảm lượng làm vào những tháng thời tiết thất thường.

Nguồn nguyên liệu thất thường. Sản lượng đánh bắt thay đổi theo mùa và theo thời tiết biển; có những tuần tàu không ra khơi được vì bão. Đừng nhận đơn hàng lớn khi chưa chắc có đủ nguyên liệu.

An toàn thực phẩm. Cơ sở chế biến thực phẩm phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định; mức độ yêu cầu tuỳ quy mô. Hãy hỏi chính quyền xã và cơ quan chuyên môn về thủ tục áp dụng cho hộ của bạn. Khi cần hiểu rõ trách nhiệm pháp lý, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Hàng tồn. Hàng khô bảo quản được lâu hơn nhưng không phải mãi mãi. Làm nhiều rồi bán chậm, hàng chảy dầu, đổi màu, mất giá. Làm theo nhu cầu khách thay vì làm hết công suất.

Cạnh tranh giá rẻ. Trên thị trường có hàng khô giá rẻ không rõ nguồn gốc. Hộ nhỏ khó cạnh tranh bằng giá, nên cạnh tranh bằng sự tin cậy: hàng tươi, sạch, khách quen biết người làm, biết nơi làm.

Bán lẻ và giữ khách quen: nơi có phần lãi thật

Như phép tính cho thấy, bán sỉ cho thương lái thì phần còn lại rất mỏng. Phần lãi đáng kể của hộ làm hải sản khô thường đến từ bán lẻ cho người tiêu dùng: người thân, đồng hương ở thành phố, khách du lịch ghé làng, khách quen đặt hàng qua điện thoại và mạng xã hội. Giá bán lẻ cao hơn, và quan trọng hơn, khách quen quay lại mỗi dịp lễ Tết mà không cần quảng cáo.

Giữ khách quen đòi hỏi chất lượng đều. Khách nhớ mẻ hàng ngon lần trước và so sánh với lần này; một lần hàng mặn quá, khô quá hay có mùi là đủ để họ chuyển sang mua nơi khác. Ghi lại công thức ướp, thời gian phơi, nguồn cá của từng mẻ giúp giữ chất lượng ổn định.

Đóng gói gọn gàng, ghi rõ ngày làm và cách bảo quản, nói thật về hàng: loại cá gì, phơi nắng hay sấy, để được bao lâu. Khách tin người bán nói thật hơn là tin những lời quảng cáo ngon nhất. Nếu bán qua mạng, cần tìm hiểu quy định về ghi nhãn và an toàn thực phẩm áp dụng cho hàng gửi đi xa.

Ai hợp với mô hình này

Mô hình hợp với hộ ở làng biển có người đi biển hoặc quan hệ tốt với tàu cá, có sân phơi sạch, có người lớn tuổi hoặc phụ nữ trong nhà có tay nghề và thời gian. Nó cũng hợp với người trẻ biết bán hàng qua mạng, giữ khách quen ở thành phố, vì phần lãi lớn nhất nằm ở bán lẻ.

Mô hình ít hợp với người ở xa biển, phải mua nguyên liệu qua nhiều khâu trung gian, hoặc người định đầu tư ngay máy sấy lớn khi chưa có khách. Nó cũng không hợp nếu bạn không sẵn sàng giữ vệ sinh nghiêm ngặt, vì một mẻ hàng có vấn đề có thể làm mất uy tín xây dựng nhiều năm.

Cách bắt đầu an toàn là làm số lượng nhỏ bằng phơi nắng, bán cho người quen, ghi chép giá mua, giá bán, hao hụt từng mẻ. Khi khách quen đủ đông và hỏi hàng cả mùa mưa, đó mới là lúc nghĩ tới nhà kính hay máy sấy.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu ki-lô-gam cá tươi ra được một ki-lô-gam cá khô?

Tuỳ loại cá, cách mổ và độ khô mong muốn, tỷ lệ có thể khác nhau khá nhiều. Trong bài dùng tỷ lệ giả định khoảng 3,5 kg tươi ra 1 kg khô để minh hoạ. Hãy cân thử vài mẻ của chính bạn để biết tỷ lệ thực tế.

Làm cá khô tại nhà để bán có cần giấy phép không?

Tuỳ quy mô và hình thức kinh doanh, cơ sở chế biến thực phẩm có thể cần đăng ký và đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm. Hãy hỏi chính quyền xã và cơ quan chuyên môn để biết yêu cầu áp dụng cho hộ mình. Khi cần, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Làm sao để cá khô không bị mốc khi cất?

Phơi hoặc sấy đủ khô, để nguội hoàn toàn trước khi đóng gói, dùng túi kín và cất nơi khô mát hoặc trong tủ đông tuỳ loại hàng. Tránh kho ẩm, gần bếp hoặc nơi có hơi nước. Kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm hàng chảy dầu, đổi mùi.

Có nên mua máy sấy ngay từ đầu không?

Thường không nên. Máy sấy tốn vốn và tốn điện hoặc nhiên liệu, chỉ có lợi khi lượng hàng đủ lớn và đều. Hãy bắt đầu bằng phơi nắng, xây dựng khách quen, ghi sổ hao hụt do mưa, rồi mới tính xem máy sấy có hoàn vốn hay không.

Mùa mưa có làm hải sản khô được không?

Rất khó nếu chỉ phơi nắng. Nhiều hộ nghỉ hoặc giảm sản lượng trong mùa mưa, số khác dùng nhà kính hoặc máy sấy. Mùa mưa cũng là lúc nguồn cá có thể ít hơn vì tàu không ra khơi được khi có bão.

Giá cá trong bảng có phải giá thị trường không?

Không. Giá cá tươi 40.000 đồng và cá khô 180.000 đồng mỗi ki-lô-gam chỉ là giả định để minh hoạ cách tính. Giá thực tế thay đổi theo loài, mùa và nơi bán. Bạn cần tra giá hiện hành và tính lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138