KhoiSac.comKhởi Sắc
Bài học thất bại và quản lý rủi ro

Chọn sai thị trường nông sản: những kiểu làm ra hàng tốt mà không ai mua

Sáu kiểu chọn sai thị trường hay gặp ở mô hình nông thôn, dấu hiệu sớm cho thấy sản phẩm đang đi lạc chỗ bán, và cách sửa khi hàng đã làm ra mà không ai mua.

Rural morning market in Dong Thap, a young woman seen from behind beside baskets of unusual leafy herbs while shoppers pass by, warm low sun, shallow depth of field

Chọn sai thị trường là khi sản phẩm làm ra không sai về chất lượng nhưng được đưa tới chỗ không có người cần, không đủ người cần, hoặc người cần không trả được giá đủ bù chi phí. Đây là kiểu thất bại khó chịu nhất với người làm nông, vì hàng vẫn đẹp, vẫn ngon, mà không bán được.

Nhiều mô hình ở quê bắt đầu từ câu hỏi "trồng gì, nuôi gì" mà bỏ qua câu hỏi "bán cho ai, ở đâu, lúc nào, giá bao nhiêu". Bài này điểm lại những kiểu chọn sai hay gặp, dấu hiệu nhận ra sớm và các hướng sửa khi đã lỡ. Các con số trong bài đều là giả định để minh hoạ.

Hàng tốt mà không bán được: chuyện thường xảy ra thế nào

Một hộ đọc được rằng loại rau gia vị ngoại đang được nhà hàng ở thành phố trả giá cao. Hộ trồng thử, rau lên đẹp, đúng giống. Nhưng chợ trong xã không ai biết dùng loại rau này, thương lái không thu vì không có mối, còn nhà hàng ở thành phố thì cách hơn trăm cây số, mỗi tuần chỉ cần vài ký và đòi giao đều đặn, tươi, đúng quy cách. Rau già trên luống, cuối cùng phải nhổ bỏ.

Câu chuyện giả định này có thể thay bằng nấm, bằng cá đặc sản, bằng trái cây giống mới. Điểm chung là người làm đã tìm hiểu kỹ cách trồng, cách nuôi, nhưng chỉ tìm hiểu thị trường qua những câu chung chung kiểu "đang được giá", "thành phố chuộng". Một thị trường có thật ở đâu đó chưa chắc là thị trường mà một hộ nhỏ tiếp cận được.

Chọn đúng thị trường không phải là đoán được loại hàng nào sẽ có giá. Đó là trả lời rõ năm câu: ai mua, mua bao nhiêu mỗi lần, cách bao lâu, yêu cầu gì về quy cách và giao nhận, trả giá nào và trả tiền ra sao. Thiếu câu nào, rủi ro nằm ở câu đó.

Sáu kiểu chọn sai thị trường hay gặp

Sản phẩm lạ với khẩu vị nơi bán. Trái cây vị chua ở vùng quen ăn ngọt, rau ngoại ở chợ quê, thịt của giống vật nuôi người địa phương chưa quen. Người tiêu dùng cần thời gian và lý do để đổi thói quen, hộ nhỏ thường không đủ sức chờ.

Hàng cao cấp bán ở chợ bình dân. Sản phẩm làm kỹ, chi phí cao nhưng lại bán cùng chỗ với hàng thường. Người mua ở đó so giá với hàng bên cạnh, không trả thêm cho phần chất lượng họ không nhìn thấy.

Thị trường xa mà không có khâu đưa hàng tới. Biết thành phố cần nhưng không có xe lạnh, không có người gom, không có cách giữ tươi. Chi phí vận chuyển một lượng nhỏ có khi ăn hết phần chênh giá.

Thu hoạch đúng lúc cả vùng thu hoạch. Sản phẩm không sai, thị trường không sai, chỉ sai thời điểm. Khi tất cả cùng ra hàng một lúc, giá thấp nhất trong năm và người mua có quyền chọn.

Quy cách không khớp với người mua. Bếp ăn cần hàng đều cỡ, siêu thị cần đóng gói, chế biến cần độ khô, độ chín nhất định. Hàng ngon nhưng lệch quy cách sẽ bị trả lại hoặc ép giá.

Phụ thuộc một cửa tiêu thụ duy nhất. Toàn bộ sản lượng đi qua một người mua, một chợ đầu mối hay một thị trường nước ngoài. Khi cửa đó đóng hoặc đổi điều kiện, hộ không có chỗ khác để bán.

Mỗi kiểu người mua cần gì

Một cách tránh chọn sai là hiểu rõ mỗi nhóm người mua đòi hỏi gì trước khi quyết định trồng nuôi. Bảng dưới là khái quát những điểm thường gặp; mỗi người mua cụ thể có thể khác, nên vẫn phải hỏi trực tiếp.

Người muaThường cầnHộ nhỏ cần chuẩn bị
Chợ quê, người tiêu dùng gần nhàHàng quen, giá vừa, mua ít mỗi lầnSản lượng nhỏ rải đều, không cần đóng gói cầu kỳ
Thương lái, người gom hàngSố lượng đủ một chuyến, giao đúng ngàyCùng thu hoạch với hàng xóm để đủ lượng, chấp nhận giá theo chợ
Nhà hàng, quán ănGiao đều mỗi tuần, đúng quy cách, có hàng cả khi trái vụLịch trồng rải vụ, phương tiện giao, liên lạc thường xuyên
Bếp ăn tập thể, cửa hàng thực phẩmGiấy tờ nguồn gốc, hàng đồng đều, hoá đơnGhi chép sản xuất, phân loại, có khả năng xuất chứng từ
Khách du lịch, khách mua quàSản phẩm có câu chuyện, đóng gói đẹp, dễ mang điBao bì, ghi nhãn đúng quy định, điểm bán thuận đường
Người mua qua mạng ở xaHình ảnh rõ, giao nhanh, hàng không hư khi vận chuyểnĐóng gói chịu va đập, tính phí ship, xử lý đổi trả

Bảng này cho thấy cùng một sản phẩm nhưng đi vào mỗi kênh cần chuẩn bị rất khác nhau. Chọn kênh nào thì phải chuẩn bị cho đúng kênh đó từ lúc sản xuất, không phải đến lúc thu hoạch mới nghĩ.

Tính thử: chênh giá có bù nổi chi phí đưa hàng đi xa không

Lý do phổ biến nhất khiến người ta chọn thị trường xa là chênh giá: cùng một ký rau, ở chợ quê bán được ít, ở thành phố bán được nhiều. Nhưng phần chênh đó phải trả cho rất nhiều thứ trước khi về tới túi người trồng. Hãy tính thử bằng số giả định cho một hộ muốn giao 30 ký rau mỗi chuyến lên một thành phố cách 120 cây số.

Giả định giá bán ở chợ quê là 15.000 đồng một ký, giá nhà hàng trên thành phố trả là 35.000 đồng. Nhìn qua, mỗi chuyến chênh 600.000 đồng. Nhưng chi phí xe đi về, tính cả xăng và công người đi giao, giả định khoảng 400.000 đồng. Hao hụt do dập, héo khi vận chuyển và phải loại bỏ theo yêu cầu của bếp giả định một phần mười, tức mất thêm khoảng 100.000 đồng. Túi, thùng, đá giữ lạnh thêm 50.000 đồng. Sau tất cả, phần chênh còn khoảng 50.000 đồng cho một buổi đi giao, chưa tính rủi ro nhà hàng giảm đơn hay trả tiền chậm.

Kết quả sẽ khác hẳn nếu gom được 150 ký mỗi chuyến từ vài hộ, hoặc gửi theo xe hàng có sẵn với chi phí thấp. Bài học không phải là đừng bán xa, mà là phải tính đủ chi phí đưa hàng tới nơi trước khi tin vào giá ở nơi đó. Bạn hãy thay giá và khoảng cách thật của mình vào phép tính này.

Dấu hiệu sớm cho thấy bạn đang chọn sai thị trường

Những dấu hiệu này thường xuất hiện ngay từ vụ thử đầu tiên, nếu bạn chịu để ý. Đó là lý do nên bán thử trước khi mở rộng.

  • Người mua khen ngon nhưng không quay lại mua lần hai.
  • Bạn phải tự đi chào hàng từng nơi, mỗi nơi lấy một ít, không ai đặt lại đều đặn.
  • Giá bán thực tế sau khi trừ vận chuyển, hao hụt thấp hơn hẳn giá bạn đọc được trên mạng.
  • Hàng phải bán giảm giá hoặc cho bớt vì không kịp bán khi còn tươi.
  • Người mua yêu cầu những thứ bạn không có: hoá đơn, giấy tờ nguồn gốc, đóng gói, giao hằng ngày.
  • Gần như toàn bộ sản lượng đi qua một người mua, và người đó bắt đầu hạ giá hoặc trả tiền chậm.

Thấy một hai dấu hiệu chưa phải là thất bại, nhưng là tín hiệu cần điều chỉnh trước khi tăng quy mô. Mở rộng sản xuất khi những dấu hiệu này còn đó chỉ làm lượng hàng không bán được lớn thêm.

Sửa khi hàng đã làm ra mà không ai mua

Nếu đã lỡ sản xuất, bạn vẫn còn vài hướng để cứu vãn. Không hướng nào cứu được tất cả, nhưng kết hợp lại có thể giảm đáng kể thiệt hại.

  1. Đổi kênh bán: thử những nhóm người mua khác trong bảng ở trên. Rau không bán được ở chợ có thể vừa với quán ăn, trái cây lệch cỡ có thể bán cho cơ sở chế biến.
  2. Đổi quy cách: phân loại kỹ hơn, đóng gói nhỏ hơn, bán theo bó thay vì theo ký, tuỳ cái người mua cần.
  3. Sơ chế hoặc chế biến đơn giản: sấy, phơi, làm mứt, muối chua để kéo dài thời gian bán. Lưu ý chế biến thực phẩm để bán cần tuân thủ quy định về an toàn thực phẩm hiện hành.
  4. Đổi thời vụ ở vụ sau: nếu vấn đề là trùng chính vụ, tính lại lịch để thu hoạch sớm hoặc muộn hơn cả vùng.
  5. Thu hẹp quy mô về mức bán được: sản xuất vừa đủ cho số người mua đã có, phần đất còn lại trồng loại hàng dễ bán hơn.
  6. Ghép với hộ khác: nếu người mua cần lượng lớn mà bạn không đủ, cùng vài hộ làm chung để đủ lượng và chia chi phí vận chuyển.

Điều không nên làm là bán tháo cho bất kỳ ai trả giá trong tâm lý hoảng, hoặc vay thêm để tiếp tục sản xuất cùng một sản phẩm cho cùng một kênh đã không chạy.

Bài học: hỏi người mua trước khi hỏi người bán giống

Những hộ ít mắc lỗi chọn sai thị trường thường có chung một thói quen: trước khi trồng, họ đi gặp người sẽ mua. Họ ra chợ đầu mối hỏi thương lái, vào quán ăn hỏi chủ quán, hỏi cửa hàng thực phẩm xem cần gì, mua bao nhiêu, quy cách thế nào. Họ không tin con số "giá cao" trên mạng cho đến khi có người trả giá đó cho hàng của chính họ.

Thói quen thứ hai là không để một người mua chiếm gần hết sản lượng. Có thể có một khách chính, nhưng luôn giữ vài kênh phụ để khi khách chính thay đổi, mình vẫn có chỗ bán. Thói quen thứ ba là chọn sản phẩm có ít nhất một kênh bán gần, dễ, kể cả giá thấp, làm lưới đỡ khi kênh giá cao trục trặc.

Không ai đoán trước được thị trường. Nhưng có thể làm sao để khi đoán sai, bạn vẫn còn chỗ bán, còn vốn và còn sức để sửa. Đó là điều phân biệt một lần vấp với một lần đổ vỡ.

Câu hỏi thường gặp

Nên tìm hiểu thị trường trước bao lâu khi bắt đầu mô hình mới?

Lý tưởng là trước khi xuống giống ít nhất một mùa vụ, để có thời gian gặp người mua, hỏi giá, hỏi quy cách và bán thử một lượng nhỏ. Với cây lâu năm, thời gian tìm hiểu nên dài hơn vì quyết định trồng ràng buộc bạn nhiều năm.

Sản phẩm mới lạ có phải lúc nào cũng rủi ro hơn sản phẩm quen không?

Sản phẩm lạ có thể có giá tốt hơn vì ít người làm, nhưng thường cần thời gian và công sức để người mua biết đến. Sản phẩm quen dễ bán hơn nhưng cạnh tranh nhiều. Hộ nhỏ có thể kết hợp: phần lớn diện tích làm hàng quen, một phần nhỏ thử hàng mới.

Làm sao biết người mua có trả đúng giá đã hứa không?

Hãy bán thử vài lần với số lượng nhỏ, xem họ trả tiền có đúng hẹn, có ép giá lúc giao hàng không. Hỏi những hộ khác đã từng bán cho họ. Thoả thuận rõ ràng về giá, quy cách, cách trả tiền bằng tin nhắn hoặc giấy tờ để có căn cứ khi có vấn đề.

Bán hàng qua mạng có giải quyết được việc chọn sai thị trường không?

Bán qua mạng mở ra người mua ở xa, nhưng đặt thêm yêu cầu về hình ảnh, đóng gói, vận chuyển và chăm sóc khách. Nếu sản phẩm dễ hư, giá trị thấp, chi phí giao hàng có thể vượt phần chênh giá. Nên coi đây là một kênh thêm, không phải lời giải cho mọi trường hợp.

Có nên sản xuất theo yêu cầu của một nhà hàng lớn duy nhất không?

Một khách lớn giúp ổn định đầu ra, nhưng nếu họ chiếm gần hết sản lượng, bạn sẽ phụ thuộc vào mọi thay đổi của họ. Cố gắng giữ thêm vài khách nhỏ hơn hoặc một kênh bán phụ để có chỗ dựa khi khách lớn giảm đơn hay đổi nhà cung cấp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138